यदा रामः, मनु-वंशस्य कीर्तिमान्, प्रबलविक्रमः, तं ज्येष्ठं भ्रातृं तीव्रकोपेन दीनमुपलक्ष्य, शोकसंतप्तं विलपन्तं च, कपिराजस्य विषये दृढनिश्चयम् अकरोत्। तदा रामायणस्य कीर्तिमान् वाल्मीकिना रचितस्य किष्किन्धाकाण्डस्य एकत्रिंशोऽध्यायः आरभ्यते। रामस्य अनुजः, राजा-पुत्रः लक्ष्मणः, ज्येष्ठं भ्रातृं प्रेमविह्वलम्, दीनं, परन्तु धैर्यसम्पन्नं, शोकग्रस्तं, उद्यमानं च कोपं दृष्ट्वा, तं इदं उवाच। "एष कपिः धर्मे न स्थितः, न च स्वकृत्यस्य परिणामं चिन्तयति। न च कपिराज्यस्य समृद्धिं भोक्तुम् इच्छति, तस्य चित्तम् एवं न प्रवृत्तम्।" "अविवेकात्, सः अधमेषु सुखेषु आसक्तः; किन्तु तव अनुग्रहेण प्रतिकाराय निश्चयम् प्राप्तवान्। तस्य वीरं ज्येष्ठं भ्रातृं वालिं हन्तुं द्रष्टव्यम्। न धर्महीनः राज्यं दातव्यम्।" "अहम् एतं प्रवृद्धं कोपं न धारयिष्यामि; अद्य मिथ्यावादिनं सुग्रीवं हनिष्यामि। वालिनः पुत्रः, श्रेष्ठकपिभिः सह, राजकन्यया सह किम् कर्तव्यम् निर्णीयताम्।" तदा लक्ष्मणः, धनुष्मान्, बाणैः सहितः, युद्धे क्रूरः, निश्चयवान्, उत्थाय, रामः शत्रुवीरनाशनः, सुमितं, शान्तं च वचनं तं अब्रवीत्। "यथा त्वं, तादृशः जनः लोके अधर्मं न करोत्। यो वीरः क्रोधे संयमेन हन्याद्, सः पुरुषश्रेष्ठः।" "लक्ष्मण, तव धर्माचरणं ज्ञात्वा, एतद् कार्यं न अनुमोदनीयम्। पूर्वस्नेहं, स्थापितमार्गं च अनुसर।" "सामोपहितैः वाक्यैः, कटुतां वर्जयित्वा, यथा उचितः कालः गतः, तव सुग्रीवे संवादः कर्तव्यः।" एवं ज्येष्ठेन भ्रात्रा, पुरुषश्रेष्ठेन, उपदिष्टः, लक्ष्मणः, शत्रुवीरनाशनः, यथायोग्यं नगरं प्रविष्टः। लक्ष्मणः, बुद्धिमान्, शुद्धनिश्चयः, भ्रातृहिते निष्ठः, क्रुद्धः अपि, कपिराजस्य प्रासादं प्राप्नोत्। सः धनुः आदाय, इन्द्रधनुषः सदृशम्, कालायुधवत् भीषणम्, मन्दरशिखरवत् पर्वताग्रः इव अग्रसरः। यथोपदेशं, यथोचितं च विचिन्त्य, बृहस्पतिसमः बुद्ध्या, लक्ष्मणः मार्गे चिन्तयन् अग्रसरः। भ्रातृकोपाग्निना आवृतः, कामक्रोधोत्थेन, लक्ष्मणः, अशान्तः, वातदेव इव प्रस्थितः। सः साले, ताले, अश्वकर्णे च वृक्षे बलात् पतितवान्; शीघ्रगतिरेव पर्वतशिखराणि अन्यान्यपि वृक्षान् विक्षिप्य ययौ। क्रुद्धः गजः इव पादैः शिलाः विदार्य, एकेन पादेन महान् अन्तरं सत्वरं ययौ, निश्चयेन प्रेरितः। रामः, इक्ष्वाकुवंशसिंहः, किष्किन्धां महापुरं कपिराजस्य, बकैः आकुलं, दुर्गमं, पर्वतगह्वरे स्थितं, अपश्यत्। लक्ष्मणः, सुग्रीवे कोपात् ओष्ठं कम्पयन्, किष्किन्धायाः बहिः क्रूरान् कपीन् अपश्यत्। तं लक्ष्मणं दृष्ट्वा, महाबलिनः कपयः, शतशः पर्वतशिखराणि, महान् वृक्षान् च पर्वतगह्वरे आदाय स्थिताः। सर्वान् कपीन् आयुधान्, सज्जान् दृष्ट्वा, लक्ष्मणः द्विगुणं कोपितः अभवत्, यथा अग्निः बहु ईन्धनं प्राप्य ज्वलति। तस्य कोपात् कम्पिताङ्गः, कपयः, यमसदृशाः, शतशः दिशोऽन्यद् विसृत्य पलायन्। तदा श्रेष्ठकपयः, सुग्रीवस्य प्रासादं प्रविश्य, तस्य कोपं, आगमनं च निवेदयन्। तस्मिन्नेव काले, कामातुरः कपिसिंहः सुग्रीवः, तारया सह संलग्नः, तेषां वचनं न शृणोत्। ततः मन्त्रिणां आज्ञया, पर्वतगजसमाः, मेघसदृशाः, रोमाञ्चिताः कपयः नगरात् निर्गताः। सर्वे शस्त्रदंष्ट्राः, भीषणरूपाः, व्याघ्रदान्ताः, भयङ्करदर्शना कपयः आसन्। केचित् दशगजबलाः, केचित् दशगुणबलाः, केचित् सहस्रगजबलसमाः। तदा लक्ष्मणः, कोपितः, दुर्गमं किष्किन्धां, महाबलिनः कपिभिः वृक्षधारिभिः पूर्णां, अपश्यत्। सर्वे कपयः, उत्तमबलाः, प्राकारखातयोः मध्ये निष्क्रान्ताः, सम्यक् प्रकटिताः। सुग्रीवस्य प्रमादं दृष्ट्वा, ज्येष्ठभ्रातुः कार्यं स्मृत्वा, आत्मसंयमी वीरः पुनः कोपवशं प्राप। सः पुरुषसिंहः, दीर्घोष्णश्वासः, क्रोधेन रक्तलोचनः, धूमायमानः अग्निः इव प्रतीतः। तिर्यग्ग्रासदृशः जिह्वा, धनुष्बाणधारी, विषवत् तेजस्वी, पञ्चमुखनागः इव दृष्टः। तदा लक्ष्मणः, क्रोधेन रक्तलोचनः, अङ्गदं आज्ञापयत्—"हे बाल, सुग्रीवे मम आगमनं निवेदय।" "रामस्य अनुजः लक्ष्मणः, भ्रातृदुःखेन संतप्तः, तव द्वारे स्थितः, हे शत्रुसूदन।" "यदि तव वचनं अनुमोदितम्, तदा तदनुसारं कुरु, हे कपि। एतद् उक्त्वा, शीघ्रं आगच्छ, शत्रुसूदनस्य आज्ञया।" लक्ष्मणस्य वचनं शृण्वन्, अङ्गदः, शोकग्रस्तः, उवाच—"सौमित्रिः इह आगतः, मम पितरम् उपगच्छन्।" तदा अङ्गदः, तीक्ष्णवचनैः व्यथितः, दीनमुखः, चिन्तितः, शीघ्रं राजानं पुरः गत्वा, रुमायाः पादौ स्पृशन्। पितुः पादौ गृहीत्वा, महाबलिः अङ्गदः, मातुः पादौ च गृहीत्वा, रुमायाः पादौ अपि स्पृशन्, तं कार्यं निवेदयत्। सः कपिः, निद्रायाम्, श्रान्तः, मद्येन मोहितः, कामवशात् विमूढः, न जागरूकः। तदा लक्ष्मणं दृष्ट्वा, कपयः कलकलं कृतवन्तः, तं प्रशमयितुम् इच्छन्तः, भयेन मोहितचित्ताः।