हरिमुख्य, त्वं मम प्रतिज्ञां धर्मनित्यं मनसि कृत्वा सम्पूरय। अद्य मम बाणैः हतः मृत्युलोकं गतः वाली मया न द्रष्टव्यः, यः तव प्रेरणया पतितः इति रामः सुग्रीवम् उवाच। तस्य ज्येष्ठं भ्रातरं कोपवशं गतं, तीव्रशोकसमन्वितं, शोकविह्वलमिव विलपन्तं दृष्ट्वा, मनोः वंशसम्भवः तेजस्वी रामः वानराधिपतौ दृढनिश्चयं चकार। श्रीवाल्मीकिरामायणे किष्किन्धाकाण्डे एकत्रिंशः सर्गः प्रवर्तते। तत्र रामस्य अनुजः लक्ष्मणः, पितुः पुत्रः, शोकविह्वलमपि स्थिरचित्तं, कामार्तं ज्येष्ठं भ्रातरं दृष्ट्वा, तस्य दुःखं च कोपं च अनुभूतवान्, एवं वचनं व्याजहार— "एष वानरः न धर्मिष्ठो भविष्यति, नापि स्वकृत्यानां परिणामं पश्यति। न स वानरराज्यस्य समृद्धिं भोक्तुं शक्नोति, तस्य चित्तं तत्र न प्रवर्तते। अविवेकात् सः हीनसुखेषु आसक्तः, तव अनुग्रहेण प्रतिकारबुद्धिं प्राप्तवान्। स वीर्यवान् भ्राता वाली हतः तेन दृश्यताम्। धर्महीनाय राज्यं दातव्यम् न। एष मे उद्यतं क्रोधं न धारयिष्यामि; अद्याहं मिथ्यावदन्तं सुग्रीवं हनिष्यामि। वालिपुत्रः अग्र्यवानरैः सह राजकन्यया सह यथोचितं विचिन्तयतु।" एवमुक्त्वा लक्ष्मणः क्रुद्धः धनुः शरांश्च गृहीत्वा, युद्धे दारुणः, ध्येयसमन्वितः, उत्थाय त्वरितः। तदा रामः शत्रुसूदनः सान्त्वपूर्वकं विवेकिनं वाक्यम् उक्तवान्— "एवंविधः त्वं लोके अधर्मं कर्तुं न अर्हसि। यो वीरः क्रोधे अपि संयम्य हन्ति, सः श्रेष्ठः नराणाम्। एष ते ग्राह्यो न, लक्ष्मण, त्वं धर्मनिष्ठः। पूर्वस्नेहं च स्थिरमार्गं च पालय। सान्त्वपूर्वकं वाक्यं, तीक्ष्णता वर्जयित्वा, सम्यक् काले, त्वं सुग्रीवस्य प्रति वक्तव्यम्।" एवं भ्रातुः आज्ञया, पुरुषर्षभः, शत्रुसूदनः, वीर्यवान् लक्ष्मणः, योग्यतया पुरीम् प्रविवेश। तदा लक्ष्मणः, बुद्धिमान्, शुद्धनिश्चयः, भ्रातुः हिते रतः, कोपवशं गतः अपि, वानरराजस्य प्रासादं जगाम। स इन्द्रधनुः सदृशं धनुः गृहीत्वा, यमायुधवत् भीषणं, मन्दरशिखरवत् स्थूलः, शीघ्रं प्रस्थितवान्। आज्ञया प्रेरितः, यथोचितं विचारयन्, बृहस्पतेः तुल्यो बुद्ध्या, लक्ष्मणः मार्गे चिन्तयन् ययौ। भ्रातुः कामक्रोधसमुत्थितेन क्रोधाग्निना आवृतः लक्ष्मणः, शमं न गच्छन्, वातदेवतावत् प्रस्थितवान्। सः वेगेन सालतालाश्वकर्णवृक्षान् चिच्छेद, वातवेगेन शिखराणि वृक्षांश्च व्य散यन् ययौ। पादाभ्यां शिलाखण्डान् विदारयन्, क्रुद्धगजसदृशः, एकेन पदेन महान् देशः अतीत्य शीघ्रं प्रस्थितवान्। इक्ष्वाकुवृषभः रामः किष्किन्धां, वानरराजपुरीं, बकैराकीर्णां, दुर्गमां, पर्वतगह्वरस्थां दृष्टवान्। सुग्रीवे क्रुद्धः लक्ष्मणः, अधरं कम्पयन्, भीष्णवानरान् किष्किन्धायाः बहिः विचरन्तः अपश्यत्। तम् उत्तमं नरं लक्ष्मणं दृष्ट्वा, सर्वे वानराः, गजराजबलसम्पन्नाः, शतशः पर्वतशिखराणि वृक्षांश्च गृहीत्वा स्थिताः। तान् सर्वान् वानरान् सज्जान् दृष्ट्वा, लक्ष्मणः द्विगुणं क्रुद्धः, वह्निवत् दारुणः अभवत्। तं संकुलितं, भयग्रस्ताङ्गं दृष्ट्वा, वानराः, यमकालसमाः, शतशः दिशः प्रधावितवन्तः। तदा वानरश्रेष्ठाः, सुग्रीवस्य निकेतनं प्रविश्य, तस्य लक्ष्मणस्य क्रोधमागमनं च न्यवेदयन्। तस्मिन्नन्तरे वानरयूथपः, तारया सह संलग्नः, कामवशं गतः, तेषां वानराणां वचनं न शुश्राव। ततः मन्त्रिणां आज्ञया, वानराः, द्रष्टुं योग्याः, गजशार्दूलमघाः, मेघसदृशाः, नगरात् निर्गताः। सर्वे नखदंष्ट्रायुधाः, भीमदर्शनाः, व्याघ्रदंष्ट्रिणः, भीमस्वरूपं प्रकटयन्तः। केचित् दशगजबलाः, केचित् दशगुणं बलवन्तः, केचित् सहस्रगजसमानबलाः आसन्। तदा क्रुद्धः लक्ष्मणः, दुष्प्रवेशां, महाबलवानरैः वृक्षायुधैः पूर्णां किष्किन्धां अपश्यत्। ते सर्वे वानराः, महाबलिनः, प्राकारश्वघाटमध्यात् निर्गत्य, समुपस्थिताः। सुग्रीवस्य प्रमादं दृष्ट्वा, ज्येष्ठभ्रातुः कार्यं स्मृत्वा, आत्मसंयमी लक्ष्मणः पुनः क्रोधवशं गतः। सः पुरुषव्याघ्रः, दीर्घोष्णश्वासः, क्रोधात् रक्तलोचनः, धूमायमानाग्निवत् अभवत्। तस्य जिह्वा शराग्रवत् कम्पमाना, धनुः शरांश्च वहन्, तेजसा विषसमानः, पञ्चमुखसर्पवत् प्रतीतवान्। ततः श्रीलक्ष्मणः, क्रोधात् रक्तलोचनः, अङ्गदं प्रति उवाच— "वत्स, सुग्रीवाय मम आगमनं निवेदय।" "अत्र तिष्ठति लक्ष्मणः, रामस्य अनुजः, भ्रातुः दुःखपीडितः, तव द्वारे, रिपुसूदन।" "यद्यस्य वचनं तव रोचते, तथा कुरु, वानर। इति उक्त्वा शीघ्रं आगच्छ, रिपुसूदनस्य आज्ञया।" लक्ष्मणस्य वचनं श्रुत्वा, अङ्गदः शोकवशं गतः, "सौमित्रिः अत्र आगतः, पितरं समीपगः" इति व्याहरत्। तदा अङ्गदः, तैः तीक्ष्णैः वाक्यैः दुःखितः, शोकविह्वलमुखः, शीघ्रं राजानं पुरतः गतः, ततः रुमायाः पादौ प्रणम्य। पितुः पादौ गृहीत्वा, बलवान् अङ्गदः, मातुः पादौ स्पृशन्, रुमायाः अपि पादौ स्पृष्ट्वा, तद्वृत्तान्तं निवेदयामास। स वानरः, निद्रालसः, श्रमपरितप्तः, न प्रबुद्धः, मदमत्तः, काममोहवशं गतः आसीत्।