एवमवस्थिते तु तस्मिन्काले, रामः पुरुषर्षभं सुग्रीवं सम्बोध्य उवाच—"यद् युक्तं हितं च तद्वद शीघ्रं, कालः हि अतिवर्तते।" ततोऽसौ धर्मनित्यं स्मरन्, वानराधिपतिं प्रतिज्ञां प्रति स्मारयन्, रामः पुनरुवाच—"मया त्वया च प्रतिज्ञा कर्तव्या धर्मसन्नतिः। नाहं अद्य वानरराजं वालिनं पश्येयमस्त्रहतं, मया तव प्रेरणया हतं मृत्युलोकं गतं।" रामस्य तु भ्रातरं जेष्ठं, क्रोधसंरम्भवर्धितं, शोकेन पीडितं, दीनदृष्टिं विलपन्तं च लक्ष्मणः अपश्यत्। तं मनुजश्रेष्ठं, तेजस्विनं, धृतिमन्तं रामं, वालिप्रति निश्चयं कृत्वा स्थितवान्। इदानीं श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे किष्किन्धाकाण्डे एकत्रिंशः सर्गः प्रवृत्तः। तत्र, राजपुत्रः लक्ष्मणः, रामस्य अनुजः, तं जेष्ठं शोकेन विवर्णं, कामार्तं, धैर्ये स्थितं, क्रोधेन च समाक्रान्तं दृष्ट्वा, इदं वचनं अब्रवीत्— "एष वानरः धर्मिष्ठो न भविष्यति, न च कर्मफलमवेक्षते। स वानरराज्यस्य सम्पदं न भुञ्जीत, न हि तस्य मनसि धर्मनिष्ठा। अयुक्तबुद्धित्वात्, अधर्मेषु सक्तः, त्वदीयेन चानुग्रहेण प्रतिकारान्तरं कर्तुं निश्चितवान्। वीर्यशालिनं भ्रातरं वालिनं हतम् अवश्यं पश्यतु। एष धर्महीनो राज्ये न स्थापनीयः।" "अयं च मे क्रोधः न निग्रहीष्यते; अद्याहं सुग्रीवं मिथ्यावदं हनिष्यामि। वालिपुत्रः तु अन्यैः वानरश्रेष्ठैः सह, राजकन्यया सह, यथोचितं विचिन्तयतु।" एवमुक्त्वा, लक्ष्मणः धनुः शरांश्च आदाय, युद्धे क्रूरः, ध्येयाय यत्नमाकरोत्। तदा रामः रिपुसूदनः, तं समाश्वास्य, हितं सान्त्वपूर्वकं वचनमुवाच— "न हि त्वादृशेन पापं कर्तव्यमिह लोके। क्रुद्धः सत्त्ववान् यः संयम्य वधे कुर्यात्, स एव पुरुषोत्तमः।" "नैतद् युक्तं त्वया ग्रहणीयं, लक्ष्मण धर्मनिष्ठ। पूर्वस्नेहम् अनुस्मर, धर्ममार्गे स्थितः भव।" "सान्त्वपूर्वकं वचनं, कठोरं वर्जयित्वा, सुग्रीवस्य प्रतीत्य कालात्ययमिदानीं भाषस्व।" एवमुक्तः भ्रात्रा श्रेष्ठेन, लक्ष्मणः, रिपुसूदनः, वीर्यवान्, यथार्हम्, किष्किन्धां प्रविवेश। स तु लक्ष्मणः, बुद्धिमान्, शुद्धनिश्चयः, भ्रातुः हिते रतः, क्रुद्धोऽपि, वानरराजगृहं जगाम। स इन्द्रधनुष्सदृशं धनुः गृहीत्वा, कालदण्डोपमं, मन्दरशिखराभं, दृढगमनः, अग्रे प्रस्थितवान्। भ्रातुः क्रोधाग्निना संवृतः, कामक्रोधसमुत्थेन, अनिरुद्धः, पवनवत् गच्छन्, मार्गे सत्त्वसम्पन्नः। स तु सालेषु, तालेषु, अश्वकर्णेषु च वेगेन प्रहारं कृत्वा, पर्वतान् शिखरांश्च, वृक्षान् च विक्षिपन्, वायुवत् शीघ्रं ययौ। पादप्रहारैः शिलाः विदलयन्, क्रुद्धगज इव, दीर्घं मार्गं क्षिप्रं गतः। रामः तु इक्ष्वाकुवृषभः, किष्किन्धां नगरीं वानरराजस्य, बकुलैः परिपूर्णां, दुर्गमां, गिरिदुर्गे स्थितां, दृष्टवान्। लक्ष्मणः, सुग्रीवे क्रुद्धः, वदनकम्पितः, बहिः सञ्चरन्तः बलवान् वानरान् अपश्यत्। तम् दृष्ट्वा, सर्वे वानराः, गजेन्द्रबलसम्पन्नाः, शतशः गिरिशिखराणि महावृक्षांश्च गृहीत्वा, गिरिकन्दरान्तरे स्थिताः। तेषां सन्नद्धान् दृष्ट्वा, लक्ष्मणः द्विगुणक्रोधेन ज्वलितः, वह्निरिव समिद्धः अभवत्। तम् उद्विग्नं दृष्ट्वा, भयाभिभूताङ्गाः, त एव वानराः, कालान्तकसदृशाः, शतशः दिशः प्रधावितवन्तः। ततः वानरश्रेष्ठाः, सुग्रीवस्य अन्तःपुरं प्रविश्य, लक्ष्मणस्य कोपमागमनं च न्यवेदयन्। तस्मिन्काले, कामार्तः वानरवरः सुग्रीवः, तारया सह निमग्नः, तेषां वानरवीराणां वचनं न शुश्राव। ततः मन्त्रिणां आदेशेन, गिरिगजमेघसदृशाः वानराः, नगरात् निर्गताः। सर्वे च पञ्जरदंष्ट्रिणः, भीमदर्शनाः, व्याघ्रदंष्ट्राः, विकटवदना वीराः। केचित् दशगजबलसम्पन्नाः, केचित् दशगुणबलवतः, केचित् सहस्रगजबलसमाः। ततः क्रुद्धः लक्ष्मणः, दुर्गमां किष्किन्धां, महावानरैः वृक्षपाणिभिः पूरितां, दृष्टवान्। ततः ते सर्वे वानराः, बलसम्पन्नाः, पार्श्वमूलकूपान्तरात् निर्गत्य, प्रकटिताः। सुग्रीवस्य प्रमादं दृष्ट्वा, भ्रातुः कार्यं स्मृत्वा, लक्ष्मणः पुनः क्रोधवशं गतः। स तु पुरुषव्याघ्रः, दीर्घोष्णश्वासः, रक्तलोचनः, धूमायमानाग्निवत् बभासे। तस्य जिह्वा शराग्रसदृशी, धनुः शरांश्च धृत्वा, तेजसा विषोपमः, पञ्चमुखनाग इव प्रतीतवान्। तदा श्रीलक्ष्मणः, क्रोधसंरक्तलोचनः, अङ्गदं आदेशात् उवाच—"वत्स, सुग्रीवाय मम आगमनं निवेदय।" "अत्र तिष्ठति लक्ष्मणः, रामस्य अनुजः, भ्रातृविपत्त्या दुःखितः, तव द्वारे, रिपुसूदन। यदि तस्य वचनं तव रोचते, तदनुसारं कुरु, वानर। इत्युक्त्वा शीघ्रं आगच्छ, रिपुसूदनस्याज्ञया।" लक्ष्मणस्य वचनं श्रुत्वा, अङ्गदः शोकसम्पीडितः, "सौमित्रिरिह आगतः, पित्राऽभिमुखः" इति दुःखितः उवाच। ततः अङ्गदः, तीक्ष्णवचनैः संतप्तः, विवर्णमुखः, शीघ्रं राजानं पुरतः गत्वा, रुमायाः पादयोः प्रणम्य, पितुः पादौ गृहीत्वा, बलवान् अङ्गदः, मातुः पादौ स्पृष्ट्वा, रुमायाः पादौ च स्पृष्ट्वा, तद्वृत्तान्तं निवेदयामास।