राघवः क्रुद्धः सुमहद् धनुःस्वनं रणेषु श्रोतुम् इच्छसि पुनः, यः वज्रनिःस्वनसदृशः भीमः भवति। तथापि वीर, यदि तस्य बलं ज्ञायते स च तव मित्रं भवति चेत्, अहं किञ्चिदपि चिन्ता न कुर्याम्, हे राजन्, अस्मिन्नेव काले। यस्य कृते अयं प्रयासः आरब्धः, हे पुरद्रन्षिन्, स कपिराजः स्वसिद्धिं प्राप्य प्रतिज्ञां विस्मरति। यदा कपिराजाय यथाकालं प्रतिज्ञातम्, तदा वर्षचार्मास्याः चत्वारः मासाः अतीतानि, स तु स्वसुखे निमग्नः न वेत्ति। मन्त्रिभिः सह क्रीडन्, सभायां रममाणः, केवलं पानमेव सेवते; सुग्रीवः अस्मान् दुःखितान् दयां न दर्शयति। अतः त्वं वीर, गत्वा सुग्रीवाय एतत् ब्रूहि; मम कोपस्य स्वरूपं वर्णय, एतानि वचनानि तस्य प्रति वद। या मार्गेण वाली हतः, स मार्गः न निरुद्धः; प्रतिज्ञां पालय, सुग्रीव, वानर, न वालिपथं गच्छ। वाली एव मया युद्धे बाणेन हतः; त्वं तु यदि प्रतिज्ञाभङ्गं करिष्यसि, तदा त्वां स्वबन्धुभिः सह हनिष्यामि। इदानीं स्थितिः एवं, नरश्रेष्ठ, यत् हितं यत् योग्यं तद् वद; शीघ्रं कुरु, कालः हि गच्छति। कपिराज, धर्मं स्मृत्वा, मम प्रतिज्ञां पूर्णय; अद्य मम बाणैः निहतं वालिं मृत्युलोकं गतं न द्रक्ष्यामि, तव प्रेरणया। तदा भ्रातुः महत् कोपं सन्तप्तं शोकवर्धितं विलपन्तं च रामं दृष्ट्वा, मनुवंशसम्भूतः तेजस्वी लक्ष्मणः कपिराजे दृढनिश्चयः चकार। इदानीं वाल्मीकिरामायणस्य किष्किन्धाकाण्डे एकत्रिंशत्तमे सर्गे वर्ण्यते। राजपुत्रः रामात् कनिष्ठः भ्राता, तं शोकसन्तप्तं, प्रेमाार्तं, परन्तु धैर्ययुक्तं ज्येष्ठं भ्रातरं दृष्ट्वा, शोकसंवृद्धकोपं च अनुभूय, इदं वचनं अब्रवीत्। एष कपिः धर्मिष्ठो न भविष्यति, न च स्वकर्मणां परिणामं पश्यति; स वानरराज्यस्य समृद्धिं न भोग्तुम् इच्छति, तादृशः न तस्य चित्तवृत्तिः। अस्य विवेकाभावात्, हे राम, स तु हीनसुखेषु आसक्तः; तव कृपया तु प्रतिकारस्य संकल्पं लब्धवान्। स वीर्यवान् भ्राता वालिं निहतं पश्यतु; तादृशाय अधर्मिष्ठाय राज्यं न दातव्यम्। अहं एतद् उद्वेगजनकं रोषं न धारयिष्यामि; अद्य अहं सुग्रीवं मिथ्यावादिनं हनिष्यामि। वालिसुतः अग्र्यवानरैः सह, राजकन्यया सह, यत् कर्तव्यं तद् विचिन्तयतु। स तु धनुः बाणैः सह उत्पत्य, युद्धे भीषणः, कृतनिश्चयः लक्ष्मणः, रामं शत्रुसूदनं समुपेत्य, सम्यक् समाश्वास्य चेदम् अब्रवीत्। एवं तवद्विधः पुरुषः लोके न कर्तव्यं किञ्चित् पापं; यो वीरः क्रोधे अपि संयमेन हन्ति, स एव श्रेष्ठः नरः। एषा वृत्तिः त्वया न स्वीकर्तव्या, लक्ष्मण, त्वं धर्मशीलः; पूर्वं स्नेहम् अनुसृत्य, प्रचलितमार्गं अनुगच्छ। मृदुना समाश्वास्य वचनेन, कटुतां वर्जयित्वा, सुग्रीवाय वक्तव्यम्, यदा यथाकालं अतीतम्। एवं ज्येष्ठभ्रातुः निर्देशात्, पुरुषश्रेष्ठस्य, वीरः लक्ष्मणः शत्रुसूदनः, यथार्हम् नगरं प्रविवेश। ततः लक्ष्मणः, बुद्धिमान्, शुद्धसंकल्पः, भ्रातुः हिते रतः, कोपयुक्तः अपि, कपिराजस्य प्रासादं जगाम। स इन्द्रधनुषः सदृशं धनुः गृहीत्वा, मृत्युदण्डोपमं, मन्दरशिखरसमः, पर्वताग्रवत् अग्रे जगाम। भ्रातुः आज्ञया, यथायोग्यं विचारयन्, बृहस्पतेः समः बुद्ध्या, लक्ष्मणः मार्गे चिन्तयन् अगच्छत्। भ्रातुः कामक्रोधसमुत्थितेन ज्वलनाग्निना संवृतः, लक्ष्मणः न शमितः, वातदेवतासमः अग्रे प्रतस्थे। बलात् सः सालतालाश्वकर्णान् वृक्षान् पातयन्, शीघ्रगः वातवत् पर्वतशिखराणि वृक्षांश्च विक्षिपन्। पादाभ्यां शिलाखण्डान् चूर्णयन्, क्रुद्धगजः इव, सः शीघ्रं प्रस्थितः, एकेन पादेन महान्तं देशं व्यतीत्य, निश्चयेन प्रेरितः। रामः, इक्ष्वाकुवंशशार्दूलः, किष्किन्धां नगरीं कपिराजस्य, क्रौञ्चैः समाकीर्णां, दुर्गमां, पर्वतपृष्ठस्थितां दृष्टवान्। लक्ष्मणः, सुग्रीवे प्रति कोपात् अधरं कम्पयन्, तीक्ष्णवानरान् किष्किन्धायाः बहिः विहरन्तः अपश्यत्। तम् दृष्ट्वा पुरुषव्याघ्रं लक्ष्मणं, सर्वे वानराः गजेन्द्रसमाः, शतशः पर्वतशिखराणि महावृक्षांश्च गृहीत्वा, पर्वतकन्दरासु स्थिताः। तान् सर्वान् वानरान् सन्नद्धान् दृष्ट्वा, लक्ष्मणः द्विगुणं क्रुद्धः अभवत्, यथा वह्निः बहु इन्धनं प्राप्य। तं विक्षिप्तं दृष्ट्वा, भयग्रस्ताङ्गाः वानराः, कालान्तकसदृशाः, शतशः दिशः सर्वाः अपसरन्। ततः श्रेष्ठवानराः सुग्रीवस्य प्रासादं प्रविश्य, तस्य कोपं आगमनं च निवेदयामासुः। तस्मिन्न् काले, तारा-संयुक्तः रतिक्रान्तः कपिवृषभः, तेषां सिंहसदृशवानराणां वचनं न शुश्राव। ततः मन्त्रिणां आज्ञया, पर्वतगजमेखलाः मेघसङ्काशाः वानराः नगरात् निर्जग्मुः। सर्वे नखदंष्ट्रायुधाः, भीमदर्शनाः, सिंहदंष्ट्राः, घोररूपाः। केचित् दशगजबलाः, केचित् दशगुणबलवन्तः, केचित् सहस्रगजबलसमाः। तदा लक्ष्मणः क्रुद्धः, तां दुर्गमां किष्किन्धां दृष्ट्वा, महाबलवानरैः वृक्षायुधैः समाकीर्णां। ते सर्वे महाबलवनराः, भित्तिशिविरयोर्मध्ये स्थित्वा, बहिर्निष्क्रान्ताः। सुग्रीवस्य प्रमादं दृष्ट्वा, ज्येष्ठभ्रातुः कार्यं स्मृत्वा, आत्मसंयमवान् वीरः पुनः कोपवशं गतः।