राघवः स्वर्णपृष्ठेन विकृष्टेन धनुषा मेघगर्जितसन्निभेन बाणपञ्चमेन युद्धे रूपं द्रष्टुम् इच्छसि, इत्येव लक्ष्मणं प्रति सस्मार। पुनरपि युद्धे मम क्रुद्धस्य धनुषः भीमं ज्यानिःस्वनं वज्रनिनादसमं श्रोतुम् इच्छसि, इति च तमेव सूचितवान्। तथापि, वीर, यदि तस्य बलं ज्ञायते स च तव सखा अस्ति, तर्हि अहं, राजन्, अस्मिन्नेव काले किंचिदपि चिन्तां न कुर्याम्। यस्य निमित्तं कृतमिदं कार्यम्, शत्रुनगरविजयिन्, स कपिराजः सिद्धार्थः सन् प्रतिज्ञां न स्मरति। यदा कपिराजाय यथाकालं प्रतिज्ञातम्, तदा वृष्टिकाले चत्वारि मासानि यान्ति, स च स्वसुखं प्राप्य न वेत्ति। मन्त्रिभिः सभासद्भिश्च सह क्रीडन् स केवलं मद्यसेवनपरः; दुःखितान् अस्मान् प्रति सुघृणां न दर्शयति सुघृवः। अतः, वीर, गत्वा सुघृवाय एतान् वचांसि वद—मम कोपस्य स्वरूपं वर्णय, एतानि च वचनानि ब्रूहि। येन मार्गेण वाली हतः, स मार्गः न निरुद्धः; प्रतिज्ञां पालय सुघृव, न वालिपथं गच्छ। वाली एव मया युद्धे बाणेन हतः; त्वं तु प्रतिज्ञाभङ्गे स्यात्, तदा त्वाम् अपि स्वबान्धवैः सह हनिष्यामि। इदानीं यथा स्थितिः, नरश्रेष्ठ, यत् हितं यत् योग्यं तद् ब्रूहि; शीघ्रं कुरु, कालः हि गच्छति। कपिराज, मम प्रतिज्ञां धर्म्यम् अनुस्मरन् पालय; शाश्वतधर्मं चिन्तय। न अद्य मम बाणैः निहतस्य तव प्रेरणया यमसदनं गतस्य वालिनः दर्शनं मा कुरु। एवं तु भ्रातरं कोपेन महता संतप्तं, शोकविवर्णं, मनुजवृषभं महाबलम्, लक्ष्मणः दृढनिश्चयः कपिराजे चकार। शृणु, श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना रचिते किष्किन्धाकाण्डे एकत्रिंशः सर्गः। राजपुत्रः लक्ष्मणः, रामस्य अनुजः, तं भ्रातरं कामार्तं, विषण्णं, धैर्ये स्थितं, शोककुपितं दृष्ट्वा, इदं वचनम् उवाच। एष कपिः न धर्मिष्ठः भविष्यति, न च स्वकर्मणः परिणामं चिन्तयति; न स कपीन्द्रराज्यस्य समृद्धिं भोगिष्यति, तस्य मनसि तादृशः भावः नास्ति। अविवेकात् स तु नीचेषु सुखेषु आसक्तः; तव प्रसादात् प्रतिकर्तुं धृतिं प्राप; स कपीन्द्रः स्ववीर्यं भ्रातरं वालिनं हतं पश्यतु। न तादृशायाधर्मिष्ठाय राज्यं दातव्यम्। अहम् एतत् उत्क्रान्तं रोषं न धारयिष्यामि; अद्य सुघृवं मिथ्यावादिनं हनिष्यामि। वालिपुत्रः अग्र्यकपिभिः सह राजकन्यया सह किम् उचितं इति निश्चितुं अर्हति। एवं स धनुःशरान् आदाय, युद्धे दारुणः, क्रियायाम् एकचित्तः, उत्थाय, रामः शत्रुसैन्यविनाशनः तं लक्ष्मणं सम्यगुक्तैः शमसंबद्धैः वाक्यैः उपगृह्णात्। एवम्, त्वादृशः लोके किञ्चिदपि अधर्म्यं कर्म न कर्तव्यम्। यो वीरः क्रोधेन संयतः हन्याद्, स एव पुरुषोत्तमः। एषा तव न स्वीक्रिया, लक्ष्मण, त्वं धर्मशीलः; पूर्वस्नेहं मार्गं च अनुवर्तस्व। शमयुक्तैः वचोभिः, कठोरं परिहृत्य, त्वं सुघृवाय वक्तव्यम्, यदा समयः अतिक्रान्तः। एवं भ्रात्रा नरश्रेष्ठेन अनुशिष्टः, वीरः लक्ष्मणः, रिपुसैन्यविनाशनः, यथायोग्यं नगरे प्रविवेश। तदा लक्ष्मणः, बुद्धिमान्, विशुद्धसंकल्पः, भ्रातृहिते रतः, कोपेनापि, कपिराजस्य प्रासादं जगाम। स इन्द्रधनुषः सदृशं धनुः आदाय, मृत्युदण्डसमं, मन्दरशिखरसमं, स वेगेन अग्रे प्रस्थितः। आज्ञया भ्रातुः, यथोचितं चिन्तयन्, बृहस्पतेः तुल्यः लक्ष्मणः मार्गे विचिन्तयामास। भ्रातुः कामक्रोधसमुत्थितेन ज्वलनाग्निना संवृतः लक्ष्मणः, न तुष्टः, वायुवत् अग्रे प्रस्थितः। बलात् स सालयुत्तालाश्वकर्णवृक्षान् अपातयत्, वेगेन पर्वतशृङ्गाणि वृक्षांश्च चिक्षेप। पादाभ्यां शिलाखण्डान् मत्तगजेव चूर्णयन्, स शीघ्रं महान्तं देशं एकेन पादेन अतिक्रान्त्वा गच्छन्, ध्येयेन प्रेरितः। इक्ष्वाकुवृषभः रामः किष्किन्धां कपिराजपुरं, सारसैः आकीर्णां, दुरासदां, पर्वतदुर्गस्थां अपश्यत्। लक्ष्मणः, सुघृवस्य प्रति क्रोधात् कम्पिताधरः, किष्किन्धायाः बहिः विचरन्तः भीमान् कपीन् अपश्यत्। तम् उत्तमं पुरुषं लक्ष्मणं दृष्ट्वा, सर्वे कपयः, गजेन्द्रसमबलाः, शतशः पर्वतशृङ्गाणि महावृक्षांश्च पर्वतान्तरालात् आदाय तस्थुः। तान् सर्वान् कपीन् सज्जान् दृष्ट्वा, लक्ष्मणः द्विगुणं कोपितः अभवत्, यथा वह्निः बहुवनेन संवर्धितः। तम् उद्विग्नम्, भयग्रस्ताङ्गम्, कपीन्, यमकालसदृशान्, शतशः दिशः सर्वाः प्रधावन्तः। ततः श्रेष्ठाः कपयः, सुघृवस्य प्रासादं प्रविश्य, तस्य लक्ष्मणस्य क्रोधं आगमनं च न्यवेदयन्। तस्मिन् काले, कामातुरः कपिसत्तमः तारया सह संलग्नः, तेषां हरिवृषभाणां वचनं न शुश्राव। ततः मन्त्रिणां आज्ञया, पर्वतगजेन्द्रमेघसदृशाः, रोमाञ्चिताः हरयः नगरात् निर्गताः। सर्वे नखदंष्ट्रायुधाः, भीमदर्शनाः, व्याघ्रदंष्ट्राः, घोररूपधारिणः। केचित् दशगजबलाः, केचित् दशगुणाधिकाः, केचित् सहस्रगजबलसमाः। ततः कोपितः लक्ष्मणः तां भीमां किष्किन्धां, दुरासदां, महाबलिकपिभिः वृक्षपाणिभिः पूरितां, अपश्यत्। ततः सर्वे ते महाबलाः कपयः, प्राकारकूपान्तरेभ्यः निर्गत्य, प्रकटिताः तस्थुः।