सीता, स्वमिथुनं चक्रवाकीव, प्रियेन सह दण्डकान् कठोरान् वनान् प्रविष्टा, यथा स्त्री प्रियतमेण सह काननं प्रविशति। एवं रामः शोकार्तः, प्रियवियोगेन तप्तः, राज्यभ्रष्टश्च, लक्ष्मणं संबोध्य व्यथां निन्ये—"सुग्रीवो राजा मम दयां न दर्शयति। अहं राज्यहीनः, रावणेन बलात्कृतः, दुःखितः, देशात् दूरगतः, तं शरणं गतवान्। तथापि स दुष्टात्मा सुग्रीवो मां तिरस्कृत्य, शत्रुसूदनं, अवज्ञां करोति। स्वकार्यसिद्धिं कृत्वा सीतासंधानाय प्रतिज्ञां च दत्त्वा, स पापकृत् न निश्चितकालं पश्यति। गत्वा त्वं किष्किन्धां, लक्ष्मण, मम वचनानि तस्मै वानरश्रेष्ठाय सुग्रीवाय वद—यो मूढः, नीचेषु रममाणश्च। यः शरणागतानां पूर्वोपकारिणां च आशां दत्त्वा प्रतिज्ञां भङ्क्ते, स लोके अधमः नरः। यद्वाक्यं शुभं वा अशुभं वा उक्तं, तद् यः सत्येन धारयति, स वीरः, स उत्तमपुरुषः। ये कार्यसिद्धिं प्राप्य, कार्यसिद्ध्यशून्येषु मैत्रीं न स्थापयन्ति, ते कृतघ्नाः, मृतान् अपि तान् मांसभक्षिणः न खादन्ति। युद्धे मम सुवर्णपृष्ठं विकृष्टचापं तडिद्गणसङ्काशं रूपं द्रष्टुम् इच्छसि। पुनः च मम कोपसमुत्थितस्य धनुःज्यायाः भीमं शब्दं वज्रनिःस्वनकल्पं श्रोतुम् इच्छसि। तथापि, यदि बलं ज्ञातं सखा च भवति, अहं चिन्तां न कुर्यामि, राजन्, अस्मिन्काले अपि। यस्य हेतोः अयं प्रयासः आरब्धः, स वानरेश्वरः कार्यसिद्धिं कृत्वा, प्रतिज्ञां न स्मरति। यदा वानरपतये निश्चितकालं प्रतिज्ञातं, तदा चतुर्मास्यं वर्षाकालस्य अतीतम्, स रममाणः न वेत्ति। मन्त्रिभिः सभासद्भिश्च सह क्रीडन्, केवलं मद्यपानपरायणः, स सुग्रीवो नः दुःखितानां दयां न करोति। गच्छ महाबाहो, सुग्रीवाय एतानि वद—मम कोपस्य स्वरूपं निवेदय, मम वचनानि तस्मै शंस। या मार्गेण वाली हतः, स मार्गः न निरुद्धः; प्रतिज्ञां पालय, सुग्रीव, वालिपथं मा गमः। वाल्येव केवलं मया बाणेन युद्धे हतः; त्वं तु प्रतिज्ञाभङ्गे स्वजनैः सह मया हन्येथाः। एवं स्थिते, पुरुषश्रेष्ठ, यत् हितं युक्तं च, तत् वद; शीघ्रं कुरु, कालः हि गच्छति। वानराधिप, धर्मं स्मृत्वा, मम प्रतिज्ञां पालय; अद्य मम बाणैः निहतस्य वालिनः, तव प्रेरणया यमलोकं गतस्य, दर्शनं मा कुर्यात्।" एवं भ्रातुः प्रबलं कोपं, शोकवर्धनं विलापं च दृष्ट्वा, मनीषिणां श्रेष्ठः, मनोबलसम्पन्नः, मनुसन्तानसम्भवः लक्ष्मणः, वानराधिपे दृढनिश्चयं चकार। शृणु, श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिकृते किष्किन्धाकाण्डे एकत्रिंशः सर्गः प्रवर्तते। ततः रामस्य अनुजः, राजपुत्रः लक्ष्मणः, भ्रातरं शोकार्तं, दैन्येन क्लिष्टं, मनसा स्थितं, कोपवर्धितं च दृष्ट्वा, तं वाक्यम् उवाच—"स वानरः न शीलवान् भविष्यति, न च कर्मणां परिणामं पश्यति। स वानरराज्यस्य समृद्धिं न भोक्ष्यते, तस्य मनसि तद्वृत्तिः नास्ति। बुद्धिहीनत्वात्, अधमेषु रतः, तव कृपया प्रतिकारशक्तिं प्राप्तवान्; वीरं भ्रातरं वालिनं हतम् पश्यतु। धर्महीनाय राज्यं न दातव्यम्। एष कोपः मयि न स्थास्यति; अद्य अहं सुग्रीवं मिथ्यावदिने हनिष्यामि। वालिपुत्रः वानरश्रेष्ठैः सह राजकन्यया च यथोचितं निश्चितुं अर्हति।" इति स सन्धाय, धनुःशरानादाय, युद्धे क्रूरः, लक्ष्मणः उद्यतः। तं रामः, शत्रुसूदनः, सान्त्वयन्, युक्तवाक्यं अब्रवीत्—"एवं कर्म न कर्तव्यम्, लक्ष्मण; वीरः कोपसम्भूतेन संयम्य हन्ति, स एव श्रेष्ठः। त्वं धर्मनिष्ठः, एतद् न अनुमन्तव्यम्; पूर्वस्नेहं पालय, स्थिरमार्गं च।" "सान्त्वनपूर्वकैः वाक्यैः, कठोरं वर्जयित्वा, सुग्रीवाय वक्तव्यम्, यदा कालः अतीतः।" इत्युक्त्वा, भ्रात्रा निर्देशितः, लक्ष्मणः, शत्रुसूदनः, यथायोग्यं नगरं प्रविवेश। ततः लक्ष्मणः, बुद्धिमान्, शुद्धनिश्चयः, भ्रातुः हिते रतः, कोपाविष्टः अपि, वानरराजगृहं जगाम। स इन्द्रधनुःसदृशं धनुः गृहित्वा, कालायसदण्डोपमं, मन्दरशिखराभं, नगरं प्रति जगाम। भ्रातुः कोपाग्निना संवृतः, कामकोपसमुत्थेन, वायुवत् अनिवर्त्यः लक्ष्मणः प्रस्थितः। स सालेषु तालेषु अश्वकर्णेषु च बलात् पतयन्, शीघ्रगामी, पर्वतशृङ्गाणि वृक्षांश्च व्य散यत्। पादैः शिलाखण्डान् विदारयन्, करालगज इव, शीघ्रं प्रस्थितः, एकपदे महदन्तरं त्यक्त्वा, ध्येयेन प्रेरितः। तदा रामः, इक्ष्वाकुवृषभः, किष्किन्धां नगरीं, वानरराज्यस्य महतीं, क्रौञ्चैः समाकीर्णाम्, दुर्गमां, गिरिदुर्गस्थिताम्, अपश्यत्। लक्ष्मणः, सुग्रीवे कोपविकम्पिताधरः, किष्किन्धायाः बहिः विचरन् उग्रवानरान् अपश्यत्। तम् आगतम्, पुरुषश्रेष्ठं लक्ष्मणं दृष्ट्वा, सर्वे वानराः, गजोपमबलाः, शतशः पर्वतशृङ्गाणि वृक्षांश्च गृहीत्वा, गिरिकन्दरस्थाः, तिष्ठन्ति स्म। एवं श्रीरामलक्ष्मणयोः धर्मनिष्ठयोः, धर्मानुरागे स्थितयोः, कार्यसिद्ध्यर्थं सुग्रीवस्य प्रतिज्ञास्मरणाय, लक्ष्मणः कोपसम्भृतः, भ्रातुः आदेशं शिरसि कृत्वा, किष्किन्धां प्रति प्रस्थितः।