चतुर्मासं वर्षाकालस्य, यः शतवर्षोपमः मम दुःखेन ताडितस्य, सीतादर्शनविहीनस्य, व्यतीतः। सा सीता, स्वं पतिं पृष्ठतः वनं प्रविष्टवती, यथा चक्रवाकी स्वपत्न्या सह काननं गच्छति, तथा तैक्ष्ण्ययुक्तं दण्डकारण्यं प्रविष्टवती, यथा प्रियसख्यं स्त्री काननं विशति। लक्ष्मण, सुग्रीवः राजा मयि दया न दर्शयति, मम प्रियावियोगेन दुःखितस्य, राज्यविहीनस्य, निर्वासितस्य च। अहं अनाथः, राज्यच्युतः, रावणेन पीडितः, दुःखितः, गृहात् दूरस्थः, स्नेहाकाङ्क्षी, तस्य शरणं गतः। एतेषां कारणानां कृते, सौम्य, सः कपिराजः सुग्रीवः, दुष्टचित्तः, मयि उपेक्षा आचरति, यद्यप्यहं शत्रुसंशोषकः। सः स्वार्थं सम्पाद्य, सीतासन्दर्शनाय प्रतिज्ञां कृत्वा, कालस्य प्रवृत्तिं न बुबुधे, दुर्बुद्धिः सः। किष्किन्धां गच्छ, लक्ष्मण, कपिश्रेष्ठं सुग्रीवं मम वचनानि ब्रूहि—यो मूढः, स्थूलसुखासक्तः। यः शरणागतान् पूर्वोपकारिणश्च आशां दत्त्वा प्रतिज्ञां भङ्क्ते, सः लोके पुरुषाधमः। यद्वाक्यं शुभं वा अशुभं वा उक्तं, यः सत्येन तिष्ठति, सः वीरः, पुरुषोत्तमः। ये स्वार्थसिद्धिं प्राप्य, अनर्थसिद्धिप्राप्तानां मित्रं न भवन्ति, ते कृतघ्नाः, येषां मृतानां मांसं मृगाः अपि न खादन्ति। नूनं त्वं मम सुवर्णपृष्ठं चापं, विद्युत्समूहसदृशं, युद्धे द्रष्टुमिच्छसि। पुनः मम कोपितस्य चापधनुषः घोरं ज्यानिःस्वनं, वज्रनिःस्वनसदृशं, युद्धे श्रोतुमिच्छसि। तथापि, वीर, यदि तव बले ज्ञाते, सः तव मित्रं च, अहं चिन्तां न कुर्याम्, राजन्, अपि चैतस्मिन्काले। यस्मिन्कारणे अयं कार्यारम्भः कृतः, पुरारिनगरेश्वर, कपिराजः स्वार्थसिद्धिं प्राप्य, प्रतिज्ञां न स्मरति। यः कालः कपिराजेन सम्यक् प्रतिज्ञातः, तस्य वर्षाकालस्य चतुर्मासं व्यतीतम्, सः तु रममाणः न बुबुधे। सः मन्त्रिभिः सह रममाणः, केवलं मद्यसेवने लीनः, दुःखितेषु नः सुग्रीवः दया न दर्शयति। गच्छ, महाबाहो, सुग्रीवाय एतद्वद; मम कोपस्य स्वरूपं वर्णय, एतानि वचनानि च वद। या पन्था वलिना हता, सा न निरुद्धा; प्रतिज्ञां पालय, सुग्रीव, वलिपथं मा गच्छ। वलिः एकः मया शरेण युद्धे निहतः; त्वं तु प्रतिज्ञाभङ्गे कृत्यम्, स्वजनैः सह हन्तास्मि। एवं स्थिते, नरश्रेष्ठ, यत् युक्तं हितं च, तत् वक्तव्यम्; शीघ्रं कुरु, कालः ह्यतिक्रामति। कपिश्रेष्ठ, धर्मनित्यं स्मृत्वा, मम प्रतिज्ञां पालय; अद्य मां वलिं न पश्ययाः, यः तव प्रेरणया मम बाणैः हतः, यमलोकं गतः। एवं भ्रातरं महाबलम्, तीव्रकोपसंयुतं, शोकसमन्वितं, दीर्घमुत्कण्ठितं च, मनुजश्रेष्ठं, लक्ष्मणः दृढनिश्चयं चकार कपिश्रेष्ठे। एतस्मिन्नेव काले, श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिप्रणीतायां किष्किन्धाकाण्डे एकत्रिंशत्तमोऽध्यायः शृणु। ततः राघवस्य अनुजः, रामस्य प्रियं भ्रातरं, शोकातुरं, धैर्ययुक्तं, कोपसमुत्थितं, लक्ष्मणः, एवमुवाच। एष कपिः न सद्धर्मे स्थितः, नापि कृत्यस्य परिणामं विचिन्तयति; न सः कपिसम्पदं भोक्तुमर्हति, न हि तस्य मनसि तद्वृत्तिः। अविवेकिनः तु, अधमसुखासक्तस्य, तव प्रसादात् प्रतिकारबुद्धिः प्राप्ता; सः स्ववीर्यं ज्येष्ठं भ्रातरं वलिं हतं पश्यतु। न धर्महीनाय राज्यं दातव्यम्। अहमेतां कोपवेगं न धारयिष्यामि; अद्य अहं मिथ्यावादिनं सुग्रीवं हनिष्यामि। वलिपुत्रः कपिश्रेष्ठैः सह, राजकन्यया च, यथोचितं कार्यं निश्चितुं अर्हति। सः धनुःशरासनं गृह्य, युद्धे भीषणः, कृतनिश्चयः, उत्तिष्ठन्, रामः शत्रुनाशनः तं सम्यक् उपशमेन च वाक्यैः प्रत्युवाच। यथा त्वं लोके न कर्तव्यं कर्म, लक्ष्मण; यो वीरः कोपेन संयमं कृत्वा हन्ति, स एव पुरुषोत्तमः। एषा वृत्तिः न त्वयि ग्राह्या, लक्ष्मण, त्वं धर्मशीलः; पूर्वं स्नेहम्, विधिम् च, पालय। साम्ना, मृदुभिः वाक्यैः, न कटुकैः, प्रतिपत्तव्यं सुग्रीवे, यदा कालः अतिक्रान्तः। एवं भ्रात्रा प्रहृष्टेन, पुरुषर्षभेण, उपदिष्टः, लक्ष्मणः, शत्रुनाशनः, यथोचितं नगरं प्रविवेश। स लक्ष्मणः, बुद्धिमान्, शुद्धनिश्चयः, भ्रातृहिते रतः, कोपयुक्तः अपि, कपिराजस्य प्रासादं जगाम। स इन्द्रधनुःसदृशं धनुः गृह्णन्, कालायससदृशं, मन्दरशिखरसदृशं, सः गच्छन्, महागिरिशृङ्गवत्, लक्ष्मणः। भ्रातुः कोपाग्निना संवृतः, कामक्रोधसमुत्थेन, लक्ष्मणः, अनिर्वृतः, वायुवत् प्रजगाम। स साले, तालं, अश्वकर्णं च बलात् पातयन्, शीघ्रवेगः, गिरिशृङ्गाणि, वृक्षांश्च व्यपकिरत्। पादेन शिलाः विध्वंसयन्, क्रुद्धगजसदृशः, सः शीघ्रं गत्वा, एकपदेन महान्तं देशं व्यतीत्य, निश्चयेन प्रेरितः। इक्ष्वाकुवृषभः रामः, किष्किन्धां नगरीं, कपिराजस्य महानगरीं, बकुलैः समाकीर्णां, दुर्गमां, गिरिदुर्गे स्थितां, अपश्यत्। लक्ष्मणः, कोपात् कम्पिताधरः, किष्किन्धायाः बहिः विचरन्तः कपीन्, उग्रांश्च, अपश्यत्। एवं रामस्य दुःख, कोप, च सान्तप्तस्य, सुग्रीवस्य प्रतिज्ञाविमर्शः, लक्ष्मणस्य च कोपयुक्तगमनं, किष्किन्धानगर्याः समीपे कपिसंघस्य दर्शनं च, सर्वं सम्यक् प्रवृत्तम्।