रामः सौमित्रिं इदं प्राह—"पश्य लक्ष्मण! कूलानि सर्वत्र हंसक्रौञ्चचक्रवाक्बकसंकुलानि दृश्यन्ते। वर्षाणां चत्वारः मासाः, शोकातुरस्य मम सीतादर्शनविहीनस्य, शतवर्षोपमाः यथैव व्यतीतानि। यथा चक्रवाकी स्वसखं वनं यायात्, तथा सीता दण्डकारण्ये दुर्गमे प्रियसखेन सह प्रविष्टा, यथा स्त्री प्रियसखं समनुयाति उद्यानं प्रविशन्ती। अहं लक्ष्मण, प्रियतमा विना, दुःखेन पीडितः, राज्यच्युतः, निर्वासितः, शरणं गतः, तदपि सुग्रीवेण दयां न लभे। राज्यं हृतम्, रावणेन पीडितः, दुःखितः, देशाद् बहिः स्थितः, कामयमानः, तस्यैव शरणं प्रपन्नः। एतेषु कारणेषु, सौम्य, दुष्टात्मना वानराधिपेन सुग्रीवेण मया उपेक्षिता, यद्यप्यहं रिपून् दहामि। सुग्रीवः स्वकार्यसिद्ध्यर्थं प्रतिज्ञां कृत्वा, सीता-मार्गणस्य विषये, कालं न पश्यति, दुष्टबुद्धिः सः। त्वं किष्किन्धां गत्वा, वानरश्रेष्ठं सुग्रीवं, मूढं, नीचसेवितसुखासक्तं, मम वचनानि ब्रूहि। योऽर्थिनः पूर्वोपकारिणः च आशां दत्त्वा प्रतिज्ञां भङ्क्ते, सः पुरुषाधमः लोके। यः किमपि वचः शुभं वा अशुभं वा, सत्यम् अवस्थितः पालयति, सः पुरुषश्रेष्ठः। ये स्वकार्यसिद्ध्यनन्तरं मित्राणि न स्मरन्ति, तेषां कृतघ्नानां मृतानाम् अपि मांसं मृगाः न खादन्ति। नूनम् इच्छसि युद्धे मम सुवर्णपीठं विकृष्टधनुः, विद्युत्पुञ्जसदृशं रूपं द्रष्टुम्। पुनः युद्धे मम धनुषः भीमस्वनं, वज्रनिस्वनसदृशं, श्रोतुम् इच्छसि, क्रुद्धस्य मम। एवमपि, वीर, यदि बलं ज्ञात्वा सखा च स्यात्, न मम चिन्ता, राजन्, अस्मिन्काले अपि। यस्य हेतोः कार्यमिदं प्रवृत्तम्, तस्मिन् वानराधिपः कार्यसिद्ध्यनन्तरं प्रतिज्ञां न स्मरति। वानराधिपाय यथाकालं प्रतिज्ञां दत्त्वा, वर्षाणि चत्वारि व्यतीतानि, सः तु, क्रीडन्वान्, न पश्यति। सः मन्त्रिभिः सभायाम् आमोदमानः केवलं मद्यसेवनपरायणः; दुःखितान् अस्मान् सुग्रीवः नानुकम्पते। अतः त्वं, महाबाहो, गत्वा सुग्रीवे मम कोपस्वभावं निवेदय, इदं च वचः वद। यया गत्या वाली हतः, सा न सन्दिग्धा; प्रतिज्ञां पालय, सुग्रीव, न वालिपन्थानं गच्छ। वाल्येव एकः मया युद्धे बाणेन हतः; त्वं तु प्रतिज्ञाभङ्गे स्वबन्धुभिः सह मया हन्येथाः। अतः, पुरुषश्रेष्ठ, यत् उचितं हितं च, तत् वद; शीघ्रं कुरु, कालः ह्यतिक्रामति। वानरेश्वर, धर्मं स्मृत्वा, प्रतिज्ञां पालय; मा मां अद्य मृतस्य वालिनः, तव प्रेरणया मम बाणैः निपातितस्य, दर्शनं प्रापय। एवं रामस्य महात्मनः कोपवर्धनात् शोकेन च पीडितस्य, विलपन्तं, दीनदर्शनं च दृष्ट्वा, मनुजश्रेष्ठस्य तेजस्विनः लक्ष्मणः वानराधिपे दृढनिश्चयः अभवत्। इदानीं कीशकिंध्यां काण्डे एकत्रिंशत्तमः सर्गः शृणु। तदा रामस्य अनुजः सौमित्रिः, शोकार्तं, कामवशं गतं, कोपवर्धनं, स्थिरधियां ज्येष्ठं भ्रातरं दृष्ट्वा, इदं वचनं उवाच— "एष वानरः न सदाचारवान् भविष्यति, न च स्वकर्मणः फलम् विचिन्तयति; वानरराज्यस्य समृद्धिं न भोक्ष्यते, तद्वृत्तेः तदभावात्। बुद्धिहीनः सः, नीचसुखासक्तः; तव कृपया एव प्रत्युत्थानं लब्धवान्। वीर्यवान् भ्राता वालिः हतः दृष्ट्वा भवतु; धर्महीनाय राज्यं न दातव्यम्। नाहं कोपं धारयिष्यामि; अद्य सुग्रीवं मिथ्यावादिनं हनिष्यामि। वालिपुत्रः वानरश्रेष्ठैः सह राजपुत्र्या सह किम् कर्तव्यं निश्चितुं अर्हति।" इत्युक्त्वा, सः कोपसमुत्कर्षात् उत्तिष्ठन्, धनुः बाणांश्च गृह्य, युद्धे क्रूरः, कार्यनिश्चयवान्, रामः तं शमयन् इदं साधु वचनम् उवाच— "एवं कार्यं न त्वया कर्तव्यम्, लक्ष्मण, धर्मात्मनां मध्ये। यः कोपात् संयम्य हन्ति, सः पुरुषश्रेष्ठः। त्वं धर्मशीलः असि; पूर्वस्नेहं मार्गं च पालय। सान्त्ववचनैः, कठोरं वर्जयित्वा, यथाकालं अतीते, सुग्रीवेण सह भाषस्व।" एवमुक्तः ज्येष्ठेन भ्रात्रा, पुरुषर्षभेण, लक्ष्मणः, रिपुनिघ्नः, नगरं यथार्हं प्रविवेश। सः लक्ष्मणः, बुद्धिमान्, शुद्धसंकल्पः, भ्रातुः हिते रतः, कोपसमाक्रान्तः अपि, वानरराजस्य प्रासादं गमयामास। सः धनुः, इन्द्रधनुःसदृशम्, यमायुधोपमम्, गृहीत्वा, मन्दरशिखरकल्पः, नगरद्वारं प्राविशत्। भ्रातुः आज्ञया, यथायोग्यं चिन्तयन्, बृहस्पतेः तुल्यबुद्धिः लक्ष्मणः मार्गे विचिन्तयामास। रामस्य कोपाग्निना, कामकोपसमुत्थेन, संवृतः लक्ष्मणः, अनिर्वृत्तः, वातवत् अग्रे प्रस्थितः। सः सालेन्द्रान्, तालान्, अश्वकर्णांश्च बलात् पातयन्, वायुवत् शीघ्रं पर्वतान् वृक्षांश्च विक्षिपन् अगच्छत्। पादाभ्यां शिलाखण्डान् विदारयन्, दन्तीव कोपसमुत्कर्षात्, एकपदेन महान्तं मार्गं गत्वा, त्वरितं प्रस्थितः। तदा इक्ष्वाकुवृषभः रामः किष्किन्धां, वानरराजनगरं, क्रौञ्चैः आकीर्णां, दुर्गमां, पर्वतोपगूढां, ददर्श।