अथ तस्मिन् दिने, सरितां तटाः मीनसमूहेन विवृत्ताः सन्निपातेन स्फुटिताः, यत्र जलकन्यकानां गमनानि शनैः शनैः सन्दृश्यन्ते, यथा प्रियतमेना रात्रिं यापितायाः स्त्रियाः प्रभाते मन्दमन्दं विचरन्ति। तासां सरितां मुखानि काशग्रहवस्त्रैः सुशोभनैः आवृतानि, चक्रवाकसमूहैः पूरितानि, जलपद्मैः आवेष्टितानि, नववधूनां पल्लवमालाभिः भूषिताननामिव दृश्यन्ते। वनान्तरेषु तु, यत्र कुसुमिताः शरपर्णयः पुष्पैः अङ्किताः, भ्रमराः हृष्टाः गुञ्जन्ति, तत्र कामदेवः स्वबलवन्तं धनुः समादाय, क्रूरं शरं सन्धाय, स्वशक्तिं प्रकटयति। वर्षेण जगत् तर्पितम्, सरित्सरोवराणि पूरितानि, भूमिः धान्यफलप्रदा जाता, मेघाः तु स्वकार्यं सम्पाद्य, जलवाहकाः आकाशं परित्यज्य गताः। शरद्कालीनाः सरितः शनैः शनैः तटिनीं प्रकाशयन्ति, यथा नवसंयोगेन लज्जिताः स्त्रियः कटिस्थलानि स्फुटयन्ति। तासां जलानि स्वच्छानि, कुररानां कूजनैः प्रतिध्वनितानि, चक्रवाकगणैः समाकुलानि, सरःसु विश्रान्तानि शोभन्ते। हे सौम्य! इदानीं राज्ञां समयः प्राप्तः, ये परस्परं प्रतिद्वन्द्विनः, विजयं लब्धुम् उत्सुकाः। हे राजपुत्र! एष राजा प्रथमं समारम्भः, परन्तु सुग्रीवः तादृशं प्रयासं न करोति इति अहं न पश्यामि। पर्वतशिखरासु सप्तपर्णाः अशोकाः, कुसुमिताः कोविदाराः, बन्धुजीवपुष्पाणि, श्यामाः च दृश्यन्ते। पश्य, लक्ष्मण! सरित्पुलिनानि हंसैः, बकैः, चक्रवाकैः, कुररैः च सर्वत्र व्याप्तानि। मम तु, दुःखेन पीडितस्य, सीतादर्शनवियुक्तस्य, वर्षचतुष्टयं यथाशतमिव गतम्। यथा चक्रवाकी स्वपत्न्या सह वनं प्रविशति, तथा सीता अपि प्रियेन सह दण्डकवनं प्रविष्टा, यथा स्त्री प्रियसखेन उपवनं प्रविश्य रमते। लक्ष्मण! राजा सुग्रीवः मम प्रति दया न दर्शयति, मम प्रियतमा हृता, दुःखेन पीडितः, राज्यविहीनः, निर्वासितः च अस्मि। अहं अनाथः, राज्यं हृतम्, रावणेन बलात्कृतः, दुःखितः, गृहेभ्यः दूरस्थितः, शरणं च तस्य आसीत्। एतेषु हेतुषु, दुष्टात्मना सुग्रीवेण, कपिराजेन, मम उपेक्षा कृता। सः स्वकार्यं सम्पाद्य, सीतासंधानस्य प्रतिज्ञां कृत्वा, कालं न पश्यति। त्वं किष्किन्धां गत्वा, कपिश्रेष्ठं सुग्रीवं मम वचो ब्रूहि—सः प्रमत्तः, हीनरतः च। योऽपि प्रत्याशां ददाति, शरणागतान्, पूर्वसाधुजनान् प्रति, प्रतिज्ञां भङ्क्त्वा, सः पुरुषाधमः। यः वाक्यम् उत्तमं वा, अधमं वा, सत्यम् अवलम्ब्य तिष्ठति, सः वीरः, नरश्रेष्ठः। ये तु स्वकार्यसिद्धये, मित्राणि न स्मरन्ति, तादृशा कृतघ्नाः, मृतान् अपि, मांसभक्षिणः न खादन्ति। नूनं त्वं युद्धे मम सुवर्णपृष्ठं, सन्नद्धं धनुः, विद्युल्लतासमप्रभं, द्रष्टुम् इच्छसि। पुनः च मम कोपसम्भूतं धनुषः घोषं, वज्रनिनादमिव, श्रोतुम् इच्छसि। तथापि, यदि तस्य बलं ज्ञातम्, सः च तव सखः, तर्हि अहं चिन्तां न कुर्याम्, राजपुत्र। यस्मिन् हेतोः एषः उपक्रमः आरब्धः, कपिपतिना कार्यसिद्धौ, सन्धिः न स्मृतः। प्रतिज्ञातः कालः कपिपतिना, वर्षचतुष्टयं अतीतम्, सः तु प्रमदया रममाणः, न पश्यति। मन्त्रिभिः, सभया च सह क्रीडन्, केवलं मद्यसेवनं करोति, सुग्रीवः दुःखितान् अस्मान् दया न करोति। गच्छ, महाबाहो! सुग्रीवाय एतद् वद—मम कोपस्य स्वरूपं निवेदय, एतानि वाक्यानि ब्रूहि। येन मार्गेण वाली हतः, सः न निरुद्धः; प्रतिज्ञां पालय, सुग्रीव! वालिपथं मा गच्छ। वालिः एव मया रणाङ्गणे बाणेन हतः; त्वं तु, वचनभङ्गे, स्वबन्धुभिः सह, मया हन्येथाः। इदानीं स्थितिः एवं, पुरुषश्रेष्ठ! यत् युक्तं हितं च वक्तव्यं; शीघ्रं कुरु, कालः ह्यतीव गतः। हे कपिपते! धर्मनित्यं चिन्तयित्वा, प्रतिज्ञां पालय। मा माम् अद्य तव प्रेरणया, बाणैः हतं, वालिं मृतलोकं गतं, पश्य। एवं रामस्य कोपसम्भृतस्य, दुःखवर्धितस्य, शोकग्रस्तस्य च, मनुजश्रेष्ठस्य, महात्मनः, कपिपतौ दृढनिश्चयः जातः। इत्येतत् श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे एकत्रिंशः सर्गः आरभ्यते। तदा लक्ष्मणः, राजपुत्रः, रामं भ्रातरं, शोकग्रस्तं, दुःखितं, धैर्यवन्तं च, कोपसमुत्थितं दृष्ट्वा, तं वाक्यम् उवाच—"एष कपिः धर्मिष्ठः न भविष्यति, न च स्वकर्मणः परिणामम् वेत्ति। सः कपिराज्यस्य समृद्धिं न भोक्ष्यते, न तस्य मनसि तादृशी प्रवृत्तिः। अविवेकेन तु, हीनरतः सः, तव अनुग्रहात् प्रतिकारबुद्धिं लब्धवान्। तं स्ववीर्यवन्तं भ्रातरं वालिं हतम् अवलोकयतु। न तादृशाय अधर्मिष्ठाय राज्यं दातव्यम्।" "अहं च, एतत् उद्वेगसमुत्थितं कोपं न धारयिष्यामि; अद्यैव सुग्रीवं मिथ्यावादिनं हनिष्यामि। वालिपुत्रः, कपिश्रेष्ठैः सह, राजपुत्र्या सह, यत् कर्तव्यं, तद् विचिन्तयतु।" सः लक्ष्मणः, धनुः बाणं च आदाय, युद्धे क्रूरः, कृतनिश्चयः च, उत्तिष्ठन्, तं रामं, रिपुसूदनं, समाहितवाक्यैः, शमयन्, इदं वचः उवाच— "न खलु त्वादृशः लोके तादृशं कर्म कर्तुम् अर्हति। यः वीरः कोपसम्भूतेन संयम्य हन्ति, सः पुरुषोत्तमः।" "लक्ष्मण! त्वं धर्मात्मा, एतत् न स्वीकरणीयम्। पूर्वस्नेहं, प्रतिष्ठितमार्गं च पालय।