ऋतूनां परिवर्तनं समुपस्थितम्। वारिधारा अपगता, निर्मलः चन्द्रमा प्रकाशते, पुष्पितानि जलानि, क्रौञ्चानां निनादः, पक्वधान्यानि क्षेत्राणि, मन्दगन्धवातः च—एते सर्वे वृष्टिकालस्य समाप्तिं सूचयन्ति। अद्य सरित्सु मीनसमूहेन संचितेषु तटेभ्यः, तासां जलकन्यकानां गमनानि शिथिलानि दृश्यन्ते, यथा प्रियसमीपे रात्रिमतीतानां स्त्रीणां प्रभाते गतिः। सरितां मुखानि, काशैः सुक्ष्मवस्त्रैः इव आवृतानि, चक्रवाकसमूहैः पूर्णानि, जलकन्दैः वेष्टितानि, वधूनां पत्रमालाभूषितमुखानिव शोभन्ते। वनानि अपि, यत्र पुष्पिताः शरपर्णयः पुष्पैः चित्रिताः, भ्रमराः हृष्टाः गुञ्जन्ति, तत्र कामदेवः बलवान् धनुः समारुह्य, तीक्ष्णं धनुर्बाणं च संधाय, स्वबलं दर्शयति। वृष्ट्या तृप्तं जगत्, पूर्णाः सरितः सरांसि, सस्यवती च पृथिवी—एवं कृत्वा मेघाः जलवाहकाः गगनात् अपसृत्य, व्योम निर्मलं कृतवन्तः। शरत्कालस्य सरितः शनैः शयनं प्रकटयन्ति, यथा नवसंयोगानन्तरं लज्जिता स्त्री कटीप्रदेशं प्रकाशयति। शुद्धजलानि, बर्हिणीनां शब्देन प्रतिध्वनितानि, चक्रवाकयुतानि, सरांसि विश्रान्तानि भूषयन्ति। सौम्य, अद्य राज्ञां प्रतिद्वन्द्विनां विजयकामिनां कालः समुपस्थितः। आर्यपुत्र, एषा राज्ञां प्रथमसेना, किन्तु सुग्रीवः तादृशीं सिद्धिं न करोति। अत्र पर्वतश्रृङ्गेषु सप्तपत्राः अशनाः, विकसन्तः कोविदाराः, बन्धुजीवपुष्पाणि, श्यामाः च दृश्यन्ते। लक्ष्मण, पश्य, सर्वत्र सरित्पुलिनेषु हंसाः, बकाः, चक्रवाकाः, कुरराः च विहरन्ति। चतुर्मासं वृष्टिकालः, शतवर्षसमानः, मम दुःखार्तस्य सीतादर्शनविहीनस्य, यथाकालं गतः। यथा चक्रवाकी स्वं पतिं पश्यन्ती वनं प्रविशति, तथा सीता दण्डकवनं प्रेयसिना सह प्रविष्टा, यथा स्त्री प्रियसख्याः पुष्पवाटिकां प्रविशेत्। राजा सुग्रीवः मम दयां न दर्शयति, लक्ष्मण, यद्यपि अहम् अपि प्रियविहीनः, दुःखार्तः, राज्यच्युतः, निर्वासितः च। अहं नाथविहीनः, राज्यं हृतम्, रावणेन पीडितः, दुःखितः, स्वगृहात् दूरस्थः, आश्रयार्थी चास्मि। एतेषां कारणानां कृते, सौम्य, दुर्मनाः सुग्रीवः मां तिरस्कृतवान्, यद्यपि अहं रिपून् दग्धुम् अर्हः। स्वकार्यसिद्धिं कृत्वा, सीतासन्धाने प्रतिज्ञां च दत्त्वा, स दुर्मतिर्लोके न कालमवेक्षते। किष्किन्धां गत्वा, वानरश्रेष्ठं सुग्रीवं, मोहात् कामासक्तं, मम वचनानि वद। यः प्रतिज्ञां कृत्वा, शरणागतान्, उपकारिणः च, आशां ददाति, स तस्य वचनभङ्गे लोके अधमः। यः शुभं वा अशुभं वा वाक्यं सत्यमनुतिष्ठति, स वीरः, नरश्रेष्ठः। ये कार्यसिद्धिं लब्ध्वा, अन्येषां मित्रता न स्मरन्ति, तेषां कृतघ्नानां मृतानां मांसं मृगाः अपि न खादन्ति। नूनं युद्धे मम कनकपृष्ठं, तुङ्गं धनुः, विद्युत्समूहमिव दीप्तं, द्रष्टुमिच्छसि। पुनः च युद्धे मम कोपसमुत्पन्नस्य धनुर्ज्याशब्दं, वज्रनिनादमिव, श्रोतुमिच्छसि। तथापि, वीर, यदि तस्य बलं ज्ञातं, स च तव बन्धुः, तर्हि अहं चिन्तां न कुर्यामि, आर्यपुत्र, अपि चेदं स्थितम्। यस्यार्थे कार्यारम्भः कृतः, शत्रुनगरविजयी, स वानरेश्वरः, स्वकार्यसिद्धिं कृत्वा, संधिं न स्मरति। समीचीनकालप्रतिज्ञां दत्त्वा, वानरेश्वराय, चतुर्मासं वृष्टिकालः गतः, स तु सुखमास्वाद्य, न किञ्चिदवेक्षते। मन्त्रिभिः, सभायाम्, क्रीडनपरः सदा पानासक्तः, दुःखार्तेषु नो दया दर्शयति। गच्छ, महाबाहो, सुग्रीवस्य समीपं, मम कोपस्य स्वरूपं निवेद्य, एतानि वचनानि वद। यया मार्गेण वाली हतः, स मार्गः न समाप्तः; प्रतिज्ञां पालय, सुग्रीव, न वालिपथं गच्छ। वाली एव मया शरेण रणाङ्गणे हतः; त्वं तु प्रतिज्ञाभङ्गे, स्वबन्धुभिः सह, मया हन्येथाः। इदानीं चेदं स्थितम्, नरश्रेष्ठ, यत् हितं, यत् योग्यं, तत् वद; शीघ्रं कुरु, कालः हि गच्छति। वानरेन्द्र, प्रतिज्ञां पालय, धर्मस्य शाश्वतत्वं चिन्तय; मा मां अद्य वालिं मृत्युलोकं गतं, तव प्रेरणया मम बाणैः हतं, पश्येयम्। एवं भ्रातरं कोपातिरेकसमुत्थितं, शोकवर्धितं, विषण्णदृशं, मनुवंशसमुद्भूतं, तेजस्विनं, लक्ष्मणः दृढनिश्चयं चकार वानरेश्वरस्य विषये। शृणु, कीष्किन्धाकाण्डे वाल्मीकीय रामायणे एकत्रिंशत्तमः सर्गः। रामस्य अनुजः लक्ष्मणः, प्रियविह्वलम्, विषण्णम्, स्थिरमनसम्, शोकसंविग्नम्, कोपसमुत्थितम् अग्रजं दृष्ट्वा, एतदुवाच— "एष वानरः न धर्मिष्ठः, न च कृत्यकृत्यविवेकी; वानरराज्यस्य समृद्धिं न भोग्यते, तस्य चित्तं तादृशं नास्ति। बुद्धिहीनत्वात्, नीचेषु विषये आसक्तः; तव अनुग्रहेण तु प्रत्युत्थानबुद्धिं लब्धवान्। स वीरं भ्रातरं वालिं हतम् पश्यतु। न तादृशाय राज्यं दातव्यम्। एष एवमुत्सृज्य कोपं न धारयिष्यामि; अद्य अहं सुग्रीवं मिथ्यावादिनं हनिष्यामि। वालिपुत्रः, वानरश्रेष्ठैः सह, राजकन्यया सह, यत् कर्तव्यं, तत् निर्णयन्तु।" एवं स धनुः बाणांश्च गृहीत्वा, क्रुद्धः, युद्धप्रियः, लक्ष्मणः उत्तिष्ठन्, रामः रिपुसैन्यविनाशकः, तं सम्यक् उपशम्य, श्लक्ष्णं वाक्यम् उवाच— "एवंविधः त्वं कदापि लोके अकार्यं न कुर्यात्। यो वीरः कोपेन संयम्य हन्ति, स एव नरश्रेष्ठः।