धैर्यं कीर्तिः, धैर्यं धर्मः, धैर्ये लोको प्रतिष्ठितः—इति स्वकन्याभ्यः कुशानाभो राजा, देवसमः वीर्यवान्, ककुत्स्थकुलोद्भव, ताः सम्यक् उपदिश्य विससर्ज। ततः स राजा मन्त्रकुशलः मन्त्रिभिः सह सम्यक् विचिन्त्य दानस्य देशं कालं पात्रं च यथार्हमवधार्य विचारयामास। तस्मिन्नेव काले तेजस्वी ब्रह्मचार्यव्रतसंयुक्तः कुलाचारशीलः महर्षिः चूली नाम्ना तपश्चर्यां समारभत। तत्र तस्य ऋषेः समीपे सोमदा नाम गन्धर्वकन्या, ऊर्मिलायाः पुत्री, धर्मे स्थित्वा सेवां कुर्वती तं तपस्विनं पर्युपास्त। सा विनीतया भावेन तं मुनिं प्रणम्य, तत्समीपे धर्मतः किञ्चित्कालं स्थित्वा, गुरुणा तस्याः संतोषः प्राप्तः। ततः कालान्तरे रघुनन्दन, स मुनिः तां सोमदाम् उवाच—"अहं तव प्रसन्नः, सौम्ये, किं ते प्रीत्यर्थं करवानि?" इति। मुनिसंप्रसादं विज्ञाय, सा गन्धर्वकन्या हृष्टा मधुरया वाचा तं वाक्यविशारदा प्रत्युवाच—"भगवन्, ब्राह्मतेजसां शीलव्रतसमन्वितं धर्मात्मानं पुत्रं लब्धुमिच्छामि। अहं पतिविहीना, न च कस्यचित् भार्या, ब्राह्मणमार्गेण त्वां सम्प्राप्ता, त्वमेव मे पुत्रदाने अर्हः।" तस्याः वचनेन तुष्टः ब्रह्मर्षिः तस्यै ब्राह्मणतेजसः श्रेष्ठं मानसपुत्रं दत्तवान्, यः चूलीपुत्रः ब्रह्मदत्त इति ख्यातः। स ब्रह्मदत्तः राजा तदा काम्पिल्यपुरीं प्रविश्य, दिव्यतेजसा देवेन्द्रवत् स्थितवान्। ततः ककुत्स्थनन्दन, धर्मात्मा कुशानाभः राजा स्वशतं कन्याः ब्रह्मदत्ताय दातुम् उद्यतवान्। स राजा ब्रह्मदत्तं आहूय, हृष्टचित्तः, तस्मै कन्याशतम् अददात्। ततः क्रमेण स राजा ब्रह्मदत्तः तासां पाणिं गृह्णन्, इन्द्रः स्वपत्नीभिः यथा, विवाहं चकार। तस्य पाणिस्पर्शमात्रेण ताः विकारक्लेशविमुक्ताः, परमसुन्दरीः सञ्जज्ञिरे। ताः कन्याः वायुनिर्मुक्ताः दृष्ट्वा स राजा कुशानाभः परमं प्रहृष्टः पुनः पुनः हर्षमवाप। कन्यादानं कृत्वा स राजा ब्रह्मदत्तं भार्याभिः सह, आचार्यैः सहितं, प्रेषयामास। सोमदा अपि स्वपुत्रस्य योग्यं कर्म दृष्ट्वा, सा गन्धर्वकन्या, यथाविधि, स्नेहेन नववधून् प्रतिगृह्य, ताः स्पृष्ट्वा, कुशानाभं स्तुत्वा, परमं हृष्टा अभवत्। एवं कथायाः चतुस्त्रिंशत्तमः सर्गः आरभ्यते। श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे बालकाण्डे चतुस्त्रिंशः सर्गः शृणु। यदा ब्रह्मदत्तः परिणीतः प्रस्थितः, तदा राघव, सुतकामः नृपः पुत्रार्थे यज्ञं चकार, पौत्रलाभाय च। यज्ञसमये परमधार्मिकः ब्रह्मणः पुत्रः कुशो नाम, कुशानाभं नृपं सम्बोध्य प्रोवाच—"वत्स, तव तुल्यः धर्मात्मा पुत्रः जायते; तेन त्वं गाधिं प्राप्स्यसि, चिरस्थायिनीं च कीर्तिं लोके।" इत्युक्त्वा स कुशः स्वर्गं जगाम, ब्रह्मलोकं प्रविवेश। कालेन महता, कुशानाभाय धीमते परमधार्मिकः पुत्रः जातः, गाधिनामधेयः। स गाधिः, ककुत्स्थकुलोद्भव, परमधार्मिकः, मम पिता; अहं कौशिकः कुशवंशे जातः, रघुनन्दन। मम ज्येष्ठा भगिनी सत्यवती नाम, धर्मनिष्ठा, ऋचीकाय दत्ता। सा सत्यवती, पतिसंयुक्ता, दिव्यशरीरा स्वर्गं गता, कौशिकी नदी अभवत्। सा दिव्या, शुद्धसलिला, रम्या, हिमालयाधिष्ठिता, मम भगिनी कौशिकी लोकार्थं नदी जाताऽभवत्। तस्मात् अहं हिमालयसमीपे स्नेहेन भगिन्या सह सुखेन वसामि, रघुनन्दन। सा सत्यवती धर्मपत्नी, सत्यधर्मनिष्ठा, सौभाग्यवती, कौशिकी नदी श्रेयसी जाता। अहं तु, राम, नियमेन तां विहाय अत्र आगतः; सिद्धाश्रमं प्राप्तवान्, तव तेजसा सिद्धः अभवम्। एषा मम जातिः वंशः च देशः च, यथापृच्छः, राम, तवाख्यातम्। ककुत्स्थकुलोद्भव, रात्रेरर्धं गतं, एतानि चरितानि कथयता मया; त्वं निद्रां प्राप्नुहि, श्रेयः ते अस्तु, मार्गे च न विघ्नः। सर्वे वृक्षा निश्चलाः, मृगपक्षिणः च शान्ताः, दिशः च रघुनन्दन, रात्र्यन्धकारेण आवृताः। शनैः शनैः संध्यां व्यपयाति, नभः च नक्षत्रतारागणैः, इव नेत्रैः, शोभते। शीतांशुः चन्द्रमाः उदितः, तमः निहन्ति, स्वतेजसा प्राणिनां मनांसि प्रमोदयति। सर्वे रात्रिचराः इह तत्र विचरन्ति, यक्षराक्षसपिशाचगणाश्च। इत्युक्त्वा महातेजाः मुनिः मौनं जग्राह; सर्वे मुनयः 'साधु साधु' इति स्तुत्वा तम् अपूजयन्। एषः कुशिकानां वंशः महतः, नित्यं धर्मनिष्ठः; कुशपुत्राः उत्तमपुरुषाः, ब्रह्मसमा इव। विशेषतः त्वं, भगवन् विश्वामित्र, यशस्वी; कौशिकी नदी वंशं तेजसा पूष्णोति।