अनेकवर्णाः सर्पाः, दीर्घकालं स्वगुहासु निहिताः, कृशदेहाः, भीषणा विषेण संपूर्णाः, नवमेघानां वियोगे क्षुधार्ताः स्वविवरात् निर्गच्छन्ति। सायंकाले चन्द्रकिरणस्पर्शकम्पनाभिः विभूषिते, तारागणानां प्रमुदितविकासेन शोभिते, सन्ध्या प्रियेव नारी गगनात् अपसरति। रात्रिः अपि, उदितचन्द्रेण मृदुमुखी, तारागणैः सुन्दरनेत्रा, चन्द्रप्रभावस्त्रेण आवृता, शुभ्रवस्त्रधारिणीव स्त्रीविलसति। पक्तधान्यभोजनानन्तरं प्रमुदिताः बकपङ्क्तयः शीघ्रं गगनं प्रति वातेन विक्षिप्ताः मालावद् आरोहन्ति। महासरोवरस्य जलं, पद्मैः भूषितं, एकेन शयमानहंसमात्रेण सह, पूर्णचन्द्रेण मेघरहितेन यथा रात्रौ तारागणयुतं नभः, तथा प्रकाशते। रमणीयपद्मोत्पलमालाभिः विभूषिताः, हंसैः कूलैश्च परिवृताः सः सरांसि, भूषिताङ्गनावद् विभान्ति। प्रभाते वातप्रभूतौ, वंशीवाद्यनिनादैः, वृषरवैः, ऋषभनिनादैः च संयुक्तः शब्दः सर्वत्र व्याप्तिम् उपगच्छति। नदीकूलानि नूतनश्वेतकाशैः वस्त्रप्रक्षालितैरिव शशिनि दीप्तानि, मन्दमारुतेन पुष्पवृष्ट्या शोभितानि दृश्यन्ते। वनान्तरे मदोन्मत्तभृङ्गाः, सहधर्मिणीभिः साकं, पद्मरजसा लिप्ताङ्गाः, प्रमोदेन वातानुगाः संचारयन्ति। स्फुटितपुष्पजलानि, बकनिनादाः, पक्तधान्यकान्ताराणि, मन्दमरुत्, शुद्धचन्द्रः च, वर्षाकालस्य अतीतानि सूचयन्ति। अद्य नदीनदीकन्यकानां गतयः, मत्स्यसमूहैः प्रकाशितकूलेषु, निशान्ते प्रियसंगमात् स्त्रीणामिव शिथिलाः। काशवस्त्रैः आवृतमुखानि, चक्रवाकैः पूरितानि, जलवनैः च छन्नानि, नदीनां मुखानि पत्रमालाभूषितवधूमुखानिव दृश्यन्ते। वनान्तरे च, कुसुमितशरवणैः अलङ्कृताः, भृङ्गनिनादैः च, मदनः स्वबलमुद्धृत्य धनुष्काण्डं बिभ्रद् इव तिष्ठति। वर्षेण लोकं तृप्त्वा, नद्यः सरांसि पूरयित्वा, पृथिवीं धान्ययुक्तां कृत्वा, मेघाः जलवहाः गगनात् अपसरन्ति। शरत्कालीनाः नद्यः शनैः स्वतीरं प्रकाशयन्ति, यथा नवसंयुक्तानां स्त्रीणां शिथिलकट्यः। शुद्धोदकानि, बकनिनादयुक्तानि, चक्रवाकसमूहैः साकं, सुशोभनानि सरांसि विश्राम्यन्ति। सौम्य, इदानीं नृपतयः परस्परवैरिणः विजयकाङ्क्षिणः स्वकार्यसिद्धये सज्जीभवन्ति। राजन्, एष नृपतीनां प्रथमः अभियानकालः, किन्तु अहं सुग्रीवस्य तादृशं सज्जीकरणं न पश्यामि। सप्तपत्राशनाः, सुस्फुटितकोविदाराः, बन्धुजीवपुष्पाणि, श्यामाः च गिरिपृष्ठेषु दृश्यन्ते। पश्य लक्ष्मण, हंसैः, बकैः, चक्रवाकैः, कुररैः च सर्वत्र नदीकूलानि व्याप्नोति। वर्षाकालस्य चत्वारि मासानि, यथा शतवर्षाणि, दुःखितस्य, सीतादर्शनविहीनस्य मम, यापितानि। यथा चक्रवाकी स्वपत्न्या सह वनं यान्ति, तथा सीता दण्डकवनं प्रविष्टा, प्रियसंगमिन्यः स्त्रियो यथा उपवनं गच्छन्ति। सुग्रीवः राजा, लक्ष्मण, मम दुःखस्य, प्रियवियोगस्य, राज्यवियोगस्य, शरणागतस्य, दया न करोति। अनाथोऽहं, राज्यच्युतः, रावणेन पीडितः, दुःखितः, स्वगृहात् दूरस्थः, तं शरणं गतः। एतेषु हेतुषु, सौम्य, दुष्टात्मना सुग्रीवेण मयि अवमानः कृतः, यद्यप्यहम् रिपून् दहामि। कार्यसिद्धिं कृत्वा, सीताशोधनसमये प्रतिज्ञां कृत्वा, सः पापात्मा कालमवगच्छति न। त्वं किष्किन्धां गत्वा, मुख्यवानरं सुग्रीवं, मद्वचनानि वद—यः मूढः, कामरतो, तस्येति। यः शरणागतानां, पूर्वोपकारिणां च, आशां दत्वा, प्रतिज्ञां भङ्क्ते, सः पुरुषाधमः। शुभं वा अशुभं वा, यः सत्येन प्रतिज्ञां पालयति, सः पुरुषोत्तमः। ये कार्यसिद्धिं लब्ध्वा, अनसिद्धमित्रेभ्यः मित्रभावं न पालयन्ति, तेषां मृतानां मांसं मृगाः अपि न खादन्ति। नूनं युद्धे मम हेमपृष्ठं धनुः, विद्युल्लतासमप्रभं, द्रष्टुमिच्छसि। पुनश्च मम क्रुद्धस्य धनुष्पताकम्, वज्रनिनादसदृशं, श्रोतुमिच्छसि। तथापि, वीर, यदि बलं ज्ञातं, सखा च स्यात्, तर्हि मम किंचिदपि चिन्ता न स्यात्। यस्य कारणेन कार्यारम्भः कृतः, सः सुग्रीवो, कार्यसिद्धिं कृत्वा, संधिं विस्मरति। प्रतिज्ञातं कालं वानरराजेन, वर्षाकालस्य चत्वारि मासानि गतानि, सः प्रमदेन न वेत्ति। मन्त्रिभिः, सभया च सह, केवलं मद्यसेवनपरः, दुःखितेषु अस्मासु दया न करोति। गच्छ, महाबाहो, सुग्रीवाय इदं वद—मम कोपस्य स्वरूपं वर्णय, एतानि वचनानि वद। येन मार्गेण वाली हतः, सः मार्गः न निरुद्धः; प्रतिज्ञां पालय, सुग्रीव, वालिपथं मा गच्छ। वाली केवलः मया युद्धे बाणेन हतः; त्वं तु प्रतिज्ञाभङ्गे स्वजनैः सह हन्ये। एवं स्थिते, नरश्रेष्ठ, यत् हितं, यत् योग्यं, तत् वद; शीघ्रं कुरु, कालः हि गच्छति।