सरितां निर्झराणां च वातस्य च, मयूरवानराणां च उत्सवावसानात्, शब्दाः निश्चलिताः सन्ति। विविधवर्णाः सर्पाः, दीर्घकालं बिलेषु निहिताः, कृशदेहाः भूत्वा, नूतनमेघविलये, भूयः भूषणरक्ताः, भीषणविषसंपन्नाः, क्षुधिताः स्वगुहाभ्यः निष्क्रान्ताः दृश्यन्ते। सायं चन्द्रकिरणस्पर्शकम्पितेन विभूषितं, तारागणानन्दविकासितं, नभः प्रियतमा इव त्यजति। रजनी अपि, उदितचन्द्रमुखी, तारागणनेत्रविकासिता, शुक्लवस्त्रवसनवद् चन्द्रप्रभापरिधानया शोभते। तृप्ताः कलहंसपङ्क्तयः, पक्तधान्यभक्षणानन्तरं, वायुवेगेन क्षिप्यमाणाः, गगनमार्गं शीघ्रं यान्ति, पुष्पमालावत्। महाह्रदस्य वारि, पद्मैः भूषितं, एकेन शयमानहंसयुक्तं, निर्मलनभःसदृशं, पूर्णेन्दुना मेघरहितेन सह, प्रकाशते। शोभनानि सरांसि, हंससंकुलतीरेषु, विकचपद्मोत्पलमालाभिः अलङ्कृतानि, भूषिताङ्गनावत् शोभन्ते। प्रातः समुत्थाय, वातेन चोदिते, वंशीवाद्यनिनादाः, गोमूत्रध्वनिभिः, वृषभवृषशब्दैश्च, समन्विताः, दिशः पूरयन्ति। नवशुक्लकाशैः काशग्रहैः, यथा शुद्धवस्त्रैः, शोभिताः तटाः, सुमनसां प्रसूनानां च प्रसारैः, मृदुवातेन च शोभन्ते। वनान्तरेषु, मधुपाः, मधुपानमत्ताः, स्वयमेव प्रियसमेताः, पुष्परजःकणलेपिताङ्गाः, वातानुवर्तिनः, प्रमोदेन विचरन्ति। स्फुटपुष्पसंपन्नं जलं, बकध्वनिः, पक्तधान्यशस्यानि, सुमृदुवातः, शुचिर्मासः च—एते सर्वे वृष्टिकालस्य अतीतिम् आवेदयन्ति। अद्य, मीनसमूहैः प्रदर्शिततीराः, नदीकन्यकानां गमनानि, रजन्याः प्रियसंगानन्तरं स्त्रीणां यथा, शनैः शनैः सन्ति। काशपट्टवद्वस्त्रैः आच्छादितमुखाः, चक्रवाकसंयुक्ताः, जलवनस्पतिभिः वेष्टिताः, नदीनां मुखानि, पत्रमालाविभूषितवधूमुखवत् दृश्यन्ते। वनान्तरेषु, कुसुमितशरपुष्पैः चित्रितेषु, भ्रमरनिनादेन च प्रमुदितेषु, मदनः स्वधनुर्धृत्वा, महाबलः, तत्र महावीर्यं दर्शयति। वर्षेण तृप्तं जगत्, सरित्सरोवरपूरितं, पृथिवीं धान्यसमृद्धां कृत्वा, मेघाः जलवाहिनः विहाय, निर्मलं नभः कृतवन्तः। शरन्नद्यः शनैः शनैः वालुकातटान् प्रकाशयन्ति, नूतनसंगानन्तरं लज्जिताङ्गनायाः कटिसदृशम्। शुद्धाम्भः, बकध्वनिसंयुक्तं, चक्रवाकसमूहाकीर्णं, सरःस्थं शोभते। हे सौम्य, समरस्य समयः प्राप्तः, ये राजानः परस्परं जयकामिनः। हे राजपुत्र, एषा राज्ञां प्रथमसेना, न तु सुग्रीवस्य तादृशं यत्नं पश्यामि। सप्तपर्णाः, कुसुमिताः कोविदाराः, बन्धुजीवपुष्पाणि, श्यामाः च गिरिपृष्ठेषु दृश्यन्ते। पश्य लक्ष्मण, तटेषु हंसैः, बकैः, चक्रवाकैः, कुररैः च सर्वत्राकीर्णानि। मम दुःखार्तस्य, सीतादर्शनविहीनस्य, वर्षाचतुर्मासः शतवर्षसदृशः अतीतः। चक्रवाकीव स्वपतेः अनुगता, सीता दण्डकवनं प्रविष्टा, यथा स्त्री प्रियसहिता उपवनं प्रविशति। सुग्रीवः न माम् अनुकम्पते, लक्ष्मण, मम प्रियतमा नास्ति, दुःखेन पीडितः, राज्यविहीनः, निर्वासितः च। अहम् अनाथः, राज्यच्युतः, रावणेन पीडितः, दुःखितः, देशात् दूरस्थः, शरणं च तस्य आश्रितवान्। एतेषु हेतुषु, सौम्य, दुर्मनाः सुग्रीवः, कपीन्द्रः, मम उपेक्षां कृतवान्। प्रयोजनसिद्ध्यर्थं प्रतिज्ञां कृत्वा, सीतासन्धानसमये, स दुष्टबुद्धिः निश्चितकालं न पश्यति। त्वं किष्किन्धां गच्छ, कपिसत्तमं सुग्रीवं, मोहात् कामरतः, मम वचनानि निवेदय। यः शरणागतानां, पूर्वोपकारिणां च, प्रतिज्ञां कृत्वा, तां न पालयति, स लोके अधमः। शुभं वा अशुभं वा यत् वाक्यं, यः सत्येन पालयति, स वीरः, पुरुषश्रेष्ठः। ये प्रयोजनसिद्ध्यनन्तरं, स्वार्थहीनानां मैत्रीं न पालयन्ति, ते अकृतज्ञाः, मृतस्य अपि मांसमृगाः न खादन्ति। नूनं त्वं मम सुवर्णपृष्ठं धनुः, विद्युत्समूहसदृशं, युद्धे द्रष्टुम् इच्छसि। पुनः त्वं युद्धे मम धनुषः घोरं ज्यानिःस्वनं, वज्रनिनादसदृशं, क्रुद्धस्य श्रोतुम् इच्छसि। तथापि, हे वीर, यदि तस्य बलं ज्ञायते, स च तव बन्धुः, तर्हि अहम् अपि अस्मिन्नेव काले चिन्ता न कुर्याम्। यस्य अर्थे अयं कार्यारम्भः कृतः, त्वं शत्रुनगरजयिन्, स कपीश्वरः, प्रयोजनसिद्ध्यनन्तरं, संधिं न स्मरति। यः कालं कपीश्वराय प्रतिज्ञां कृत्वा, वर्षाचतुर्मासं अतीतवान्, स तु रममाणः न वेत्ति। मन्त्रिभिः सभायाः च सह, केवलं मद्यसेवने रममाणः, सुग्रीवः दुःखार्तयोः नः प्रति अनुकम्पां न दर्शयति। त्वं गच्छ, महाबाहो, सुग्रीवाय एतत् वद—मम क्रोधस्य स्वरूपं वर्णय, एतानि वचनानि ब्रूहि। येन मार्गेण वाली हतः, स मार्गः न निरुद्धः; प्रतिज्ञां पालय, सुग्रीव, वालिपन्थानं मा गच्छ। वाली केवलं मया रणाङ्गणे बाणेन हतः, त्वं तु प्रतिज्ञाभङ्गे स्यात्, तव च बान्धवान् सह हन्ये।