अद्य वनान्तरेषु, पुष्पगन्धिभिः शरीरैः, प्रियासमावृताः, पद्मवनरम्यतया प्रमत्ताः कामोत्सुकाश्च गजेन्द्राः शनैः शनैः सञ्चरन्ति। नभः शस्त्रनिर्मलवर्णमिव स्फुटमभिव्यक्तं दीप्तं च दृश्यते; नद्यः क्षीणजलाः स्रवन्ति; शीतलः नीलोत्पलगन्धयुक्तः वातः वीयते; दिशः च तमोविनिर्मुक्ताः प्रकाशन्ते। भूमिः सूर्यतापेन शुष्ककर्दमा, चिरं निपतितधूलिका, इदानीं पारस्परद्वेषिभिर्नृपतिभिः क्रियायोग्यतां प्राप्ता—एष कालः तेषां कर्मणाम्। वृषभा अपि शरद्गुणैः उत्साहिताः, प्रमुदिताः, धूलिसंलिप्ताङ्गाः, मदोन्मत्ताः, रणोत्सुकाः, गोषु तिष्ठन्ति, निनदन्ति च। गजाङ्गना तु गभीरस्नेहसंयुक्ता, प्रबलकामाभिलाषा, सखीभिः सह शनैः शनैः सञ्चरन्ती, मदोन्मत्तं पतिमनुसृत्य, तं सर्वतः परिवेष्टयन्ति। मयूराः स्वयमलङ्कृतपिच्छं परित्यज्य, नदीतीरमुपेत्य, खगसमूहेन तिरस्कृताः इव, शोकदीनाः सञ्चरन्ति। गजेन्द्राः भग्नदन्ताः, घोरनिनदाः, हंसचक्रवाकान् त्रासयन्तः, पद्मिनीं वारि पुनः पुनः कम्पयन्तः, तृप्त्या पिबन्ति। नद्यः कर्दमरहिताः, शुक्तिलवणाः, निर्मलजलाः, गवां समूहेन व्याप्ताः, बककुलकलरवैः निनादिताः, हंसाः हर्षेण पतन्ति। नद्याः, प्रपाताः, वातः, मयूराः, वानराः च—येषां क्रीडासमाप्तिः—तेषां शब्दाः निःशब्दाः जाताः। बहुवर्णाः सर्पाः, कृशदेहाः, चिरं बिलेषु निहिताः, नूतनमेघाभावे, क्षुधार्ताः, घोरविषयुक्ताः, विवरात् निष्क्रान्ताः। हा, सायं, कम्पमानचन्द्रांशुस्पर्शविलसितं, तारा-आनन्दविकसितं, नभसो निर्गच्छति प्रियायाः इव। रात्रिः, उदितचन्द्रेण सौम्यं मुखं प्रकाशितम्, तारागणेन मनोहरदृशं विकसितम्, शशिसंवृतवस्त्रा, शुभ्रा स्त्रीव शोभते। पक्वशालिप्राशनानन्तरं, हृष्टाः क्रौञ्चपङ्क्तयः शीघ्रं गगनमुत्पतन्ति, वातेन विचलिताः, स्रगिव। महाह्रदस्य वारि, पद्मशोभितं, एकेन सुप्तहंसयुक्तं, पूर्णचन्द्रेण मेघरहिताकाशवत् प्रकाशते। सुहंससमाकीर्णतीराणि, विकसितपद्मशतपत्रमाल्ययुक्तानि, रम्यपुलिनपर्यन्तानि, शोभां वहन्ति, यथा भूषणवतीः कुलस्त्रियः। प्रभाते वातप्रभावे, वेणुवाद्यादिनिःस्वनैः, वृषरवं महिषनिनदं च मिश्रयित्वा, सर्वं दिशः निनादयन्ति। नवान्यश्वेतकाशशबलानि तीरेषु, प्रक्षालितवस्त्रसदृशप्रभाणि, मन्दमारुतेन नद्याः पुष्पविसर्गेण शोभायमानानि दृश्यन्ते। वनेषु, मधुपानमदोत्कटाः भ्रमराः, सत्रीसम accompanied by their mates, हर्षेण सञ्चरन्ति, पङ्कजनिषेण रजसा लिप्ताङ्गाः, वातानुगा, प्रमोदन्ते। निर्मलवारि, विकसितपुष्पाणि, बकनिनादः, पक्वशालिकेतवः, शीतलः मारुतः, शुद्धचन्द्रमा च—सर्वे वृष्टिकालस्य समाप्तिं सूचयन्ति। अद्य, मत्स्यसंघातेन प्रकाशिततीराः, नदीकन्यकाः शनैः सञ्चरन्ति, यथा रात्रिसुखानन्तरं प्रियसंयोगिनी स्त्रीः। काशशबलवस्त्रच्छन्नानि, चक्रवाकसमाकीर्णानि, जलवनस्पतिसंवृतानि, नद्याः मुखानि, नववधूनां पत्रमालालङ्कृतमुखानिव दृश्यन्ते। वनेषु, विकसितशरदिन्द्रवर्णानि, पुष्पविलिप्तानि वकुलद्रुमाणि, प्रमोदितभ्रमरनिनादितानि, कामदेवः बाणमुत्क्षिप्य, महदायुधमधत्ते। मेघाः, वर्षाभिर् लोकं तृप्त्वा, नद्यः सरांसि पूरयित्वा, भूमिं धान्ययुक्तां कृत्वा, इदानीं जलधरविहीनं नभः कृत्वा, गता। शरद्वेगनद्यः शनैः शनैः पुलिनानि प्रकटीकुर्वन्ति, यथा नवसंयोगानन्तरं लज्जिता स्त्री कटिसौन्दर्यं प्रकाशयेत्। निर्मलवारि, कुररिनिनादितम्, चक्रवाकसमूहसंकीर्णम्, सरसि विश्रान्तं शोभते। हे सौम्य, नृपाणां परस्परवैरिणां, विजयकाङ्क्षिणां, कर्मप्रवृत्तिः अयं कालः। हे राजपुत्र, एष राजा नृपाणां प्रथमः समारम्भः, न तु सुग्रीवेण तादृशी प्रवृत्तिः दृश्यते। सप्तपत्राः अशनद्रुमाः, विकसिताः कोविदाराः, बन्धुजीवपुष्पाणि, श्यामाः च, गिरिपृष्ठे दृश्यन्ते। पश्य, लक्ष्मण, सर्वत्र तीरेषु हंसाः, बकाः, चक्रवाकाः, कुरराः च विकीर्णाः सन्ति। चत्वारः मासाः वर्षाकालस्य, शतवर्षसमाः इव, दुःखार्तस्य, सीतादर्शनविहीनस्य मम, गता। यथा चक्रवाकी पतिं वनं प्रति अनुसरति, तथा सीता कठोरं दण्डकवनं प्रविष्टा, प्रियेन सह स्त्री यथा उद्यानं प्रविशेत्। राजा सुग्रीवः मां न करुणां दर्शयति, लक्ष्मण, यद्यपि अहं प्रियतमा-विहीनः, दुःखितः, राज्यविहीनः, निर्वासितः च। अहं अनाथः, राज्यच्युतः, रावणेन बलात्कृतः, दुःखितः, देशात् दूरस्थः, आकाङ्क्षावान्, तस्मिन्शरणं गतः। एतेषु हेतुषु, सौम्य, अहं पापकर्मणा सुग्रीवेण, वानरराजेन, उपेक्षितः, शत्रुसूदनः सन् अपि। स्वकार्यसिद्ध्यां प्रतिज्ञां च कृत्वा, स सीतासम्बन्धे, स कालं न पश्यति, दुष्टबुद्धिः। त्वं किष्किन्धां गत्वा, वानरश्रेष्ठं सुग्रीवं, मूढं, तुच्छसुखेषु सक्तं, मम वचनानि वद। यः शरणागतानां, पूर्वोपकारिणां च, प्रत्याशां दत्त्वा, प्रतिज्ञां भङ्क्ते, स लोके नृशंसतमः। यद्वाक्यं शुभं वा अशुभं वा, यः सत्येन धारयति, स वीरः, पुरुषोत्तमः। ये स्वकार्यसिद्ध्यां, मित्रत्वं न पालयन्ति, तेषां कृतघ्नानां मृतानां मांसं मृगाः अपि न खादन्ति। नूनं त्वं युद्धे मम सुवर्णपृष्ठं सायकमाकृष्य, विद्युद्गणप्रभं रूपं द्रष्टुमिच्छसि।