वनस्य काननानि तु सुवर्णपीतवर्णैः मनोहरद्रुमैः दीप्तानि दृश्यन्ते, येषां शाखाः पुष्पभारनमिताः सन्तः सौम्यगन्धैः सुरभिभिश्च वायुभिः सम्प्रवात्यन्ति। तत्रैव, सरःप्रियाः, मदमत्ताः, प्रमदासमेताः, पुष्पगन्धिभिः गात्रैः वनान्तरे रममाणाः गजश्रेष्ठाः शनैः शनैः सञ्चरन्ति। आकाशः अपि शस्त्रैः शुद्धमिव प्रकटमस्ति, नद्यः अल्पजलाः प्रवहन्ति, शीतलः नीलोत्पलगन्धिः वायुः प्रवाति, दिशः च तमोविनिर्मुक्ताः प्रकाशन्ते। भूमिः तु सूर्यतापेन शोषिता, धूलिधूसरिता च दीर्घकालं, शत्रुभिः सह स्पर्धमानानां राज्ञां कर्मणां समयः सम्प्राप्तः। वृषभाः अपि शरद्गुणैः प्रमोदिताः, रजसा आवृताङ्गाः, मदमत्ताः, गोषु स्थित्वा रणोत्सुकाः नर्दन्ति। वनमध्यगः कश्चन गजपतिः, मदमत्तः, स्वप्रियया सह सखीभिः परिवृतः, तं स्नेहवशात् अनुगच्छन्ती शनैः शनैः वने विचरति। मयूराः तु स्वच्छायाच्छादितैः स्वपक्षैः त्यक्त्वा नदीतीरे दुःखार्ताः, खञ्जनसमूहैः इव तिरस्कृत्य, विषण्णा विचरन्ति। गजपतयः भग्नदन्ताः, भीमनिनादिनः, हंसचक्रवाकान् भीषयन्तः, पद्मिन्याः जलं पुनः पुनः क्षोभयन्तः पिबन्ति। निर्मलमृत्तिकाः, शुक्लाः, गोसमूहैः पूरिताः, बककुलैः जलचरैश्च शब्दिताः, नद्यः हंसैः प्रमुदितैः आविश्यन्ते। इदानीं नदीशब्दाः, झरशब्दाः, वातशब्दाः, मयूरशब्दाः, वानराणां उत्सवशब्दाश्च निःशब्दाः सञ्जाताः। नानावर्णाः सर्पाः, दीर्घकालं बिलेषु स्थिताः, कृशदेहाः, भीषणविषयुक्ताः, नवमेघवियोगात् भूयोऽपि निर्गच्छन्ति। सायं तु कम्पमानचन्द्रकान्तिस्पर्शेन तारागणानां प्रहर्षोत्पत्त्या विभूषिता, सन्ध्या दिवमिव प्रियतमा स्त्रीव विहाय गच्छति। रजन्यपि, उदितचन्द्रेण सौम्यवदना, तारागणैः सुशोभननेत्रा, श्वेताम्बरधारिणीव चन्द्रप्रभया विराजते। पक्तधान्यभोजनेन तुष्टाः, बकपङ्क्तयः शीघ्रं गगनं गच्छन्ति, वातेन प्रेरिताः, मालावद् दृश्यन्ते। महाह्रदम् अपि, पद्मशोभितम्, एकेन सुप्तहंसयुक्तम्, निर्मलचन्द्रेण नक्षत्राकाशमिव शोभते। शुभ्रा हंसैः, पङ्कजैः कुमुदैश्च भूषिताः, तटाकानि स्त्रीरत्नैः भूषिताभरणवद् शोभन्ते। प्रभाते तु वातेन समुत्थिते, वेणूनां वाद्यशब्दाः, गवां रवं, वृषाणां निनादश्च, गगनं पूरयन्ति। नवशुक्लकाशैः वस्त्रनिभैः नदीतीराणि दीप्तानि, मन्दमारुतैः पुष्पाणि विक्षिप्यमाणानि शोभन्ते। वनान्तरे, मधुपानमत्ताः भृङ्गाः, स्वप्रियाभिः सहिताः, पङ्कजरेणुधूसरिताङ्गाः, प्रमुदिताः वातानुगमनं कुर्वन्ति। निर्मलानि जलानि, पुष्पशोभितानि, बकनिनादानि, पक्तधान्यानि, मन्दमारुतः, शुद्धचन्द्रः—एते सर्वे वर्षाकालस्य अतीतानि सूचयन्ति। अद्य तु नदीकन्यकाः, मत्स्यसमूहैः संवलिततीराः, शनैः शनैः चलन्ति, यथा प्रियसंगमात् प्रभाते स्त्रियः। नदीमुखानि, काशैः वस्त्रवद् आवृतानि, चक्रवाकैः, जलपादपैश्च शोभितानि, वधूनां पत्रमालाभूषितमुखानिव दृश्यन्ते। वनेषु अपि, कुटजपुष्पैः चित्रितानि वनानि, भ्रमराणां निनादैः रम्यम्, कामदेवः बलवान् धनुः समादाय तत्र विचरति। वर्षेण जगत् तृप्तमस्ति, नद्यः सरांसि पूरितानि, पृथिवी धान्यसमृद्धा, मेघाः अपगच्छन्ति, आकाशं निर्मलम्। शरदः नद्यः शनैः शनैः तटं प्रकटयन्ति, यथा लज्जिता स्त्री नवसंयोगे कटीं दर्शयति। निर्मलजलानि, कुररिनिनादानि, चक्रवाकसमूहैः व्याप्तानि, सरसि विश्रान्तानि शोभन्ते। सौम्य, इदानीं राज्ञां, परस्परशत्रूणां, विजयकाङ्क्षिणां, कार्यसमयः सम्प्राप्तः। राजन्, एषा राज्ञां प्रथमसेना, न तु सुग्रीवः तादृशं यत्नं करोति। सप्तपर्णाः, विपुलपुष्पाः कोविदाराः, बन्धुजीवाः, श्यामाः पर्वतस्यान्तरे दृश्यन्ते। लक्ष्मण, पश्य नदीतीरे हंसाः, बकाः, चक्रवाकाः, कुरराः सर्वत्र व्याप्ताः। वर्षचत्वारि मासानि, शतसंवत्सरवत् मे दुःखेन व्यतीतानि, सीतादर्शनवियोगात्। यथा स्त्री चक्रवाकी स्वपत्निना सहेदं वनं प्रविष्टा, तथैव सीता दण्डकवनं प्रविष्टा। राजन् सुग्रीवः मयि दयां न दर्शयति, लक्ष्मण, मम प्रियवियोगात्, दुःखात्, राज्यवियोगात्, प्रवासात् च। अहं निराश्रयः, राज्यच्युतः, रावणेन बलात्कृतः, दुःखितः, स्वगृहात् दूरः, शरणागतः च अस्मि। एतेषु कारणेषु, सौम्य, दुर्जनहृदयेन सुग्रीवेण वानरराजेन मया तिरस्कृतः। सः, स्वकार्यसिद्ध्यै प्रतिज्ञां कृत्वा, सीतासन्धानसमये, कालं न पश्यति, दुष्टचित्तः। त्वं किष्किन्धां गत्वा, वानरश्रेष्ठं सुग्रीवं, मोहग्रस्तं, मम वचनं ब्रूहि। यः शरणागतान्, पूर्वोपकारिणश्च, प्रत्याशां दत्त्वा, प्रतिज्ञां भिन्द्यात्, सः लोकेऽधमः। शुभं वा अशुभं वा यत् वाक्यं, सत्येन यः पालयति, सः पुरुषः, सत्त्ववान्, श्रेष्ठः। ये तु स्वकार्यसिद्ध्याः, अन्येषां कार्यसिद्धौ मित्रं न भवन्ति, ते कृतघ्नाः, मृतानपि तान् मांसभक्षिणः न खादन्ति। एवं रामः शरदृतुकान्तारण्यं, जीवजन्तूनां चेष्टाः, प्रकृतिसौन्दर्यम्, राज्यकर्तव्यं च लक्ष्मणाय स्नेहपूर्वकं निवेदयामास।