श्रीरामः फलार्थं रमणीयेषु गिरिशिखरेषु विचरन्, लक्ष्मणः सौमित्रिः श्रीमन् भ्रातरं ज्येष्ठं पृष्ठतः स्थितं ददर्श। स तु धर्मात्मा भ्राता दुःखात्ययेन विवर्णः, विपिने एकाकी मूर्च्छितः, लक्ष्मणस्य चित्तं व्यथयन् तिष्ठति स्म। ततः सौमित्रिः शीघ्रमुपेत्य शोकाभिभूतं भ्रातरं समुपगम्य सान्त्वनपूर्वमिदं वाक्यमुवाच—“किं त्वं, आर्य, कामस्य वशं गच्छसि? किं स्वबलस्य पराजयमङ्गीकुरुषे? लज्जया चेतः संनियम्य, किं नियमः प्रत्यवर्तयितुं न शक्नोति? कर्मणि यत्नं समाहितचित्तत्वं कालानुग्रहम्, मित्रबलं, धैर्यं च, स्वधर्महेतुमेव च, आर्य, त्वं समाश्रय। पुरुषश्रेष्ठ, जनकात्मजा तव रक्षिता न कश्चिदन्यः सहजं हर्तुमर्हति; न च, वीरश्रेष्ठ, तेजस्विनं वह्निं कश्चिदभिगम्य अप्रदग्धः स्थातुमर्हति।” एवं स्थिते, धर्मनिष्ठः दुर्जयो लक्ष्मणः, रामाय चरित्रयुक्तं हितमधुरं नीति-संयुक्तं धर्मार्थोपदेशं वाक्यमुक्तवान्। रामः प्रत्युवाच—“नूनं कर्तव्यं विचार्य यथान्यायं मार्गमाचरेत्; किं तु, राजपुत्र, महाबलस्य वीर्यस्य फलं न सन्देहनीयम्।” ततो रामः मैथिलीं पद्मपत्रनयनीं चिन्तयन्, शुष्कोष्ठः, लक्ष्मणमिदं सान्त्वनमुवाच—“यथा इन्द्रः पृथिवीं वारिणा तर्पयित्वा कृतकृत्यः सन्निहितः, तथा। मेघाः गम्भीरनिनादाः पर्वतवृक्षैः सह वारिधारां विसृज्य, राजन्, विश्रान्ताः। नीलोत्पलदलश्यामाः मेघाः दश दिशः तमसा व्याप्तवन्तः, शक्तिक्षये मदमुक्तगजाः इव दृश्यन्ते। वृष्टयः कुटजार्जुनगन्धयुक्ताः शीघ्रगामिन्यः प्रवहन्त्यः, सम्यक् प्रवृत्ताः, इदानीं निवृत्ताः, सौम्य। लक्ष्मण, मेघनिनादः गजानां मयूराणां गिरिप्रपातानां च शब्दः सहसा उपशान्तः। गिरयः तु घनवृष्ट्या शुद्धस्नाताः, इव तैलाभ्यक्ताः, शशिनः किरणैः दीप्ताः। इदानीं शरदागता, सप्तच्छदशाखासु, तारा-सूर्य-चन्द्रदीप्तिषु, गजश्रेष्ठानां क्रीडायाम्, सौन्दर्यं वितरन्ती विभज्य स्थिताः। लक्ष्मण, सौभाग्यलक्ष्मीः शरद्गुणैः भूषिता, नानाविधरूपेण विराजते, विशेषतः पद्मिन्याः सूर्यरश्मिस्पर्शोत्थितायाम्। श्वेतपक्षसंपन्नाः, कामदेवप्रियाः, पद्मरजःलिप्ताः हंसाः, महतीनदीतीरस्थलेषु चक्रवाकैः सह क्रीडन्ति। गजेषु मदोत्कटेषु, गोसमूहेषु, निर्मलजलासु च नानाविधं तेजः प्रकाशते। आकाशं नीरजमलिनं, मयूराः स्वमणिपिच्छानि त्यक्त्वा, वनानि च, मयूरीणां प्रियस्वरः मौनं गताः, पूर्वरूपं त्यक्त्वा, ध्याननिष्ठाः, उत्सवमपि परित्यक्तवन्तः। वनकुञ्जाः सुवर्णपीतवर्णैः, नेत्रानन्ददायिनः, शाखाभिः पुष्पभारनमिताः, मनोहरसुगन्धिनः, प्रकाशन्ते। अद्य गजश्रेष्ठाः स्वप्रियासमवृताः, पद्मिन्यः प्रियाः, पुष्पगन्धिनः, मदोन्मत्ताः, कामोत्सुकाः, मन्दगमनाः वनान्तरे दृश्यन्ते। आकाशं निर्मलम्, शस्त्रधौतवर्णवत्, नद्यः क्षीणवारिण्यः, शीतलः नीलोत्पलगन्धयुक्तः वातः, दिशः च तमोविहीनाः, प्रकाशन्ते। भूमिः, सूर्यतापेन शुष्कमृद्वा, धूलिः चिरं निपतिता, इदानीं विरुद्धराजानां कर्मणि योग्यतां प्राप्तवती। वृषभाः शरद्गुणैः प्रमोदिता, धूलिधूसराङ्गाः, मदोन्मत्ताः, गोसमूहमध्ये गर्जन्ति, युद्धोत्सुकाः। काचित्क्रीडामत्तगजा, गाढस्नेहवशीकृता, स्वसखीभिः सह, मन्दगत्या, मदोन्मत्तं पतिं सर्वतः परितः अनुसरन्ति। मयूराः स्वपिच्छानि त्यक्त्वा, नदीतीरेषु, क्रौञ्चसंघैः तिरस्कृताः इव, विषण्णा, शोकसन्तप्ताः, गच्छन्ति। नागराजाः भग्नदन्ताः, महाघोषाः, हंसचक्रवाकान् त्रासयन्ति, पद्मिनीषु पुनः पुनः जलं विक्षोभ्य, पिबन्ति। निर्मलाः, शर्करासंयुक्ताः, विशदाः, गवां समूहेन पूरिताः, क्रौञ्चजलकाकुलाः नद्यः, हंसाः हर्षेण अवतीर्णाः। इदानीं नद्यः, प्रपाताः, वातः, मयूराः, वानराः च, उत्सवपरित्यक्ताः, निःशब्दाः। बहुवर्णाः सर्पाः, दीर्घकालं बिलेषु स्थिताः, कृशाङ्गाः, विषदुष्टाः, नूतनमेघाभावे निर्गच्छन्ति। अहो, रजनिः कम्पमानचन्द्रकान्तिस्पर्शेन, हृष्टनक्षत्रविकासेन, दिवः प्रियतमा इव निवर्तते। रात्रिः, शशाङ्कोदयेन स्निग्धमुखी, तारागणविकसितलोचना, श्वेतवस्त्रवतीव, चन्द्रप्रभावसनया, शोभते। पक्वतण्डुलभक्षिणः, हृष्टाः क्रौञ्चपङ्क्तयः शीघ्रं गगनमुत्पत्य, वातेन विक्षिप्यमाणाः, मालावद्राजन्ते। महाह्रदस्य वारि, पद्मशोभितं, एकेन सुप्तहंसयुक्तं, मेघरहिते पूर्णचन्द्रेण सह तारागणयुक्तरात्रिरिव दीप्तम्। शोभनानि पद्मिन्यः, हंससमूहैः परितः, पुष्पितपद्मोत्पलमालाभिः भूषिताः, शोभायमानाः, भूषिताङ्गनाव इव दृश्यन्ते। प्रभाते वातप्रवृत्तौ, वंशादिवाद्यसम्बद्धाः, वृषभानां रवः, रन्थकारः च, गम्भीरनिनादेन दिशः पूरयन्ति। नदीतीराणि, नूतनश्वेतकाशगन्धयुक्तानि, प्रक्षालितशुक्लवस्त्रसदृशानि, मन्दपवनप्रसारितपुष्पाणि शोभन्ते। वनान्तरेषु, मधुपाः, मदोन्मत्ताः, प्रियासहिताः, हर्षेण संचरन्ति, पवनानुगता, पद्मपरागधूसराङ्गाः। निर्मलवारि, पुष्पविकसितम्, क्रौञ्चरवः, पक्वतण्डुलक्षेत्राणि, मन्दमारुतः, शुद्धचन्द्रः, सर्वे वृष्टिकालस्य समाप्तिं सूचयन्ति। अद्य नदीकन्यकाः, मीनसमूहैः प्रकटिततीराः, प्रियसंयोगरात्र्याः प्रभाते स्त्रिय इव, मन्दगत्या विचरन्ति।