एवं पुरुषश्रेष्ठः स राजपुत्रः शोकदुःखेन संतप्तः स्वर्गपतिमिव जलार्थिनं पक्षिमृगमिव विललाप। तदा सौमित्रिः लक्ष्मणः फलार्थी रम्येषु गिरिशिखरेषु विचरन्, श्रीमान् भ्रातरं ज्येष्ठं तिरस्कृतं ददर्श। स धर्मात्मानं भ्रातरं दुःखेन विवर्णं, विवेकं हृतं, एकाकिनं च वनान्तरे दृष्ट्वा, सौमित्रिः दुःखार्तः शीघ्रं समीपमुपेत्य शोकविह्वलाय तस्मै वाक्यमुवाच— "कस्माद् आर्य कामाय वशं गच्छसि? किमात्मबलस्य पराजयं गृह्णासि? यदा लज्जया चित्तं निगृहीते, तदा संयमः कथं न प्रत्यवर्तते? कर्मणि यत्नं, मनसः प्रशान्तिं, योगेन समयं, मित्रबलं, धैर्यं च दृढं, स्वधर्महेतुम् च, आर्य, सम्यक् नियोजय। नरेन्द्र, जानकी त्वया रक्ष्यमाणा नान्येन सुकरं हर्तुं शक्या; न च, वीरवर, कश्चित् ज्वलन्तं वह्निं समुपेत्य दग्धः भवति।" एवं दृढनिश्चयः लक्ष्मणः रामं धर्मयुक्तं हितं च वाक्यम् उवाच। तस्मै रामः स्वभावगुणैः युक्तं, हितं, नीति-युक्तं, धर्मार्थसहितं च वचनं प्रत्युवाच— "न संशयः, कार्यमवलोक्य यथायोग्यं कर्तव्यम्; किन्तु, राजन्, महद् वीर्यस्य फलं न संशयनीयम्।" ततः पद्मपत्रनेत्रां मैथिलीं चिन्तयन् रामः लक्ष्मणमिदं वाक्यमुवाच, तस्योष्ठौ शुष्कौ बभूवतुः। स इन्द्रः पृथिवीं वारिणा तर्पयित्वा, कृतकार्यः सन्, धान्यं प्रसूय, स्थिरः तिष्ठति। मेघाः, गम्भीरनिनादाः, पर्वतवृक्षैः प्रेरिताः, स्वं जलं विसृज्य, राजन्, विश्रान्ताः सन्ति। नीलोत्पलदलश्यामाः मेघाः दश दिशः तमसावृत्य, शक्तिक्षयात् मदमुक्तगजाः इव दृश्यन्ते। वारिपूर्णाः वर्षधाराः शीघ्रगाः, कुटजार्जुनगन्धयुक्ताः, प्रवृत्ताः सन्तः, सौम्य, विश्रामं गताः। लक्ष्मण, मेघानां, गजानां, मयूराणां, जलपातानां च शब्दः सहसा निःशब्दः जातः। पर्वताः, घनवृष्ट्या शुद्धशिखराः, चन्द्रकान्तैरिव नूतनाभिषिक्ताः प्रभान्ति। इदानीं शरदागमः सप्तच्छदशाखासु, तारासूर्यचन्द्रप्रभायाम्, गजेन्द्रक्रीडायां च, सौन्दर्यं विभजति। सौभाग्यश्रीः शारदगुणसंयुक्ता, नानाविधरूपेण विभान्ति, विशेषतः पद्मवनानि सूर्यकिरणसंस्पर्शेन जाग्रताः शोभन्ते। हंसाः सुश्लिष्टपक्षाः, मदनप्रियाः, पद्मरजःलिप्ताङ्गाः, महतीषु नद्यः तीरेषु चक्रवाकैः सह क्रीडन्ति। विभाः गजेभ्यः मदोद्धतेषु, गौरवेषु, निर्मलजलनद्यः च, नानारूपेण विराजन्ते। व्योमनि नीरजमुक्ते, वनानि च मयूरमुक्तमणिपिच्छानि, तत्र मयूरीणां प्रियस्वरः शान्तः, पूर्वसौन्दर्यं गतम्, ध्याननिष्ठाः सन्तः उत्सवमपि त्यक्तवन्त्यः। वनान्तरेषु स्वर्णपीतवृक्षाः, मनोहरेण गन्धेन, पुष्पभारनमितशाखाः, चित्तहारिणः शोभन्ते। अद्य वनान्तरेषु गजेन्द्राः प्रियावृताः, पद्मवनप्रियाः, पुष्पगन्धिनः, मदोन्मत्ताः, विलासिनः, मन्दगमना दृश्यन्ते। व्योम स्वच्छं, शस्त्रशुद्धवर्णम्, अपि च नद्यः अल्पवारिण्यः; शीतलः नीलोत्पलगन्धयुक्तः वातः वाती; दिशः तमोवर्जिताः प्रकाशन्ते। पृथिवी सूर्यतापेन शुष्कमृदा, चिरं निबद्धधूलिः, इदानीं रिपुसंघर्षिणां राज्ञां कर्मायोग्येति संप्राप्ता। वृषभाः शारदगुणैः मदोद्धताः, हृष्टाः, धूलिलिप्ताङ्गाः, युद्धोत्सुकाः, गावः मध्ये स्थित्वा गर्जन्ति। गजाङ्गना तीव्रकामवशा, स्नेहसंपन्ना, स्वसखीभिः सह, मन्दगमना, मदोन्मत्तं पतिं सर्वतः परिवृत्य पृष्ठतो वने व्रजति। मयूराः स्वं शोभमानं स्वलङ्कृतं पिच्छं त्यक्त्वा, नदीतीरं गताः, क्रौञ्चसंघैः ताडिताः इव, विषण्णा, शोकसन्तप्ताः, शिथिलगमना दृश्यन्ते। गजेन्द्राः भग्नदन्ताः, घोरनिनादाः, हंसचक्रवाकान् त्रासयन्ति; पुनः पुनः पद्मवनानि कम्पयन्तः, जलं पिबन्ति। नद्यः कर्दमविहीनाः, शुष्कतटाः, स्वच्छजलाः, गवां गणैः पूरिताः, क्रौञ्चशब्दैः, जलचरपक्षिणां कलरवैः निनादिताः, हंसाः हृष्टाः तत्र पतन्ति। इदानीं नद्याः, जलपाताः, वातः, मयूराः, वानराः च—येषां उत्सवः समाप्तः—निश्शब्दाः जाताः। नानावर्णाः सर्पाः, दीर्घकालं बिलेषु सुप्ताः, कृशदेहाः, तृषिताः, घोरविषयुक्ताः, नवमेघवियोगात् बहिर्गच्छन्ति। हा, सायं चन्द्रकान्तिस्पर्शकम्पितम्, तारासमुच्चयोल्लसितम्, व्योम्नः प्रियतमा इव प्रयाति। रात्रिः शशिनोदयेन सुमुखी, तारागणनेत्रा, शशिस्निग्धवस्त्रवती, शुभ्रा स्त्रीव शोभते। पक्वधान्यभुक्ताः क्रौञ्चपङ्क्तयः हृष्टाः शीघ्रं गगनं यान्ति, वातेन नीताः, हारमिव सुसंहतम्। महद् वारि पद्मशोभितम्, एकेन सुप्तहंसयुक्तम्, नभःशशिनि मेघरहिते तारेषु शोभते। रम्याणि पद्मिनीवनानि, हंससंघैः तटवेषु, पुष्पितपद्मोत्पलमालाभिः, अलङ्कृताङ्गनावद् विभान्ति। प्रातः समीरप्रेरिते, वंशीवाद्यनिनादः, गोमृगध्वनिसंयुक्तः, गम्भीरः शब्दः दिशः पूरयति। नदीतीराणि, नवशुक्लकाशग्रहसमानानि, वाससिव प्रक्षालितानि, मन्दमारुतैः पुष्पवृष्ट्या शोभन्ते। वनेषु मधुपाः, मदोन्मत्ताः, प्रियासहिताः, पद्मरजःलिप्ताङ्गाः, वायुवशात् प्रमुदिताः भ्रमन्ति। निर्मलं जलं, पुष्पप्रसूनितम्, क्रौञ्चध्वनिः, पक्वधान्यशाल्यः, मन्दमारुतः, शुद्धशशिनः—एते सर्वे वृष्टिकालस्य अतीतान् कालं सूचयन्ति। एवं रामः सौमित्रिणा सह दुःखं निगृह्य, शरदृतुसौन्दर्यं पश्यन्, सीतायाः चिन्तया तप्यमानः, धर्ममार्गे स्थितः, कार्यसिद्धये मनः समादधात्।