रामः, सीता से दूर रहकर तस्याः सौम्यभावस्य कारणेन, तां दीप्तिमतीं स्त्रीं कामः—यथासारदवातः—अविरतं पीडयति इति चिन्तयन्, महान् पुरुषः, राजपुत्रः, इन्द्रस्य जलाकाङ्क्षायाम् पक्षी वा मृगः इव विलपितवान्। ततः, फलान्वेषणाय रम्येषु पर्वतशिखरेषु विचरन्, लक्ष्मणः, श्रीसम्पन्नः, ज्येष्ठं भ्रातरं विपरीतं स्थितम् अपश्यत्। सः, स्वस्य धर्मात्मानं भ्रातरं, दुःसहशोकग्रस्तं, एकाकिनं, वनान्तरे भ्रमन्तं, मूढं च दृष्ट्वा, सौमित्रिः, गम्भीरः, शीघ्रं गत्वा, विषण्णं तं भ्रातरं उद्विग्नः वाक्यम् उवाच। "किम्, आर्य, कामाय वशं गच्छसि? किम् आत्मबलस्य पराजयम् अनुमन्यसे? यदा लज्जया तव एकाग्रता निवार्यते, तदा विनयः ताम् पुनः किम् न प्रत्याहृत्यते?" इत्युक्त्वा, "यत्नः कर्मणि, मनःशमः, कालः एकाग्रता द्वारा निर्देशितः, मित्रबलम्, धैर्यं च, स्वधर्महेतुः च, आर्य, तव प्रयत्नः तत्र स्थाप्यः," इत्यनुशिष्टवान्। "नराधिप, जनकी तव संरक्षणेन अन्येन दुराप्याः; वीरश्रेष्ठ, यथा तेजस्विनि अग्नौ कोऽपि प्रविश्य न दह्यते, तथा तां कोऽपि न स्पृशितुम् शक्नोति," इत्युक्त्वा, लक्ष्मणः, दृढः, दुर्जेयः च, तस्य रामस्य हितं, श्रेयस्करं, नीतिसंयुक्तं, धर्मयुक्तं च वाक्यम् शृणोति। रामः तस्मै प्रत्युवाच—"निस्सन्देहं, कर्तव्यं विचार्य यथायोग्यं कर्म करणीयम्; किन्तु, राजन्, महद् विक्रमफलं न सन्देहनीयम्।" तदनन्तरम्, मैथिलीं, पद्मपत्रनेत्रां चिन्तयन्, रामः, शुष्कोष्ठः, लक्ष्मणम् उवाच। "इन्द्रः, भूमिं जलैः तर्पयित्वा, कृतकार्यः, फलं निष्पाद्य स्थिरः तिष्ठति।" मेघाः, गम्भीरनादाः, पर्वतवृक्षैः प्रेरिताः, वारि विसृज्य, राजन्, विश्रान्ताः। नीलपद्मसदृशाः मेघाः, दशदिशाः श्यामयन्तः, शक्तिः क्षीणाः, मदविमुक्तमहागजाः इव दृश्यन्ते। वर्षाः, जलपूर्णाः, शीघ्रगमाः, कुटजार्जुनगन्धयुक्ताः, प्रवाहं कृत्वा, सौम्य, निपीताः। लक्ष्मण, मेघनिनादः, गजानां गर्जनम्, मयूराणां कलरवः, जलप्रपातनादः, सहसा निस्तब्धः जातः। पर्वताः, अतिवृष्ट्या शुद्धाः, चन्द्रकिरणैः नूतनाभिषिक्ताः इव स्फुरन्ति। अधुना शरदृतुः आगतः, सप्तच्छदवृक्षशाखासु, तारा-सूर्य-चन्द्रप्रभायाम्, उत्तमगजानां क्रीडायाम् च सौन्दर्यं विभजति। श्रीः, शरद्गुणैः भूषिता, अनेकाश्रयेषु, विशेषतः सूर्यकिरणस्पृष्टपद्मतडागेषु, अद्भुतरूपेण दीप्तिमती दृश्यते। सुन्दरपक्षपक्षिणः, मदनप्रियः, पद्मरजःसङ्क्लिष्टाः, महनदीतीरेषु, हंसाः, चक्रवाकैः सह क्रीडन्ति। विभवः, मदोद्धतगजेषु, गर्वितगोपसंघेषु, निर्मलनदीजलेषु, विविधरूपेण प्रकटितः। नभः, मेघविहीनम्, वनानि, मयूरैः रत्नपिच्छानि त्यक्तानि, मयूरीणां प्रियस्वरः निस्तब्धः, पूर्वसौन्दर्यं नष्टम्, ध्याननिष्ठाः, उत्सवम् परित्यक्तम्। वनकुञ्जाः, सुवर्णपीतवर्णयुक्तवृक्षैः, मनोहरसुगन्धयुक्ताः, पुष्पभारविनम्रशाखाः, प्रकाशिताः। आज, उत्तमगजाः, प्रियगजिन्यः परिवृत्य, पद्मतडागप्रियाः, मदोन्मत्ताः, पुष्पगन्धयुक्तशरीराः, कामोत्कर्षेण मन्दगमनाः वनान्तरे दृश्यन्ते। नभः, शस्त्रैः धौतवर्णमिव, निर्मलम्; नद्यः, अल्पजलाः; शीतलः, नीलपद्मगन्धयुक्तः वायुः; दिशः, तमोविहीनाः, प्रकाशमयाः। भूमिः, सूर्यतापेन शुष्कमृदा, स्थूलधूलिः च दीर्घकालं निपातिता, समरप्रवृत्त्यर्थं राज्ञां, परस्परशत्रूणां, सिद्धा—कर्मयोग्यः कालः। वृषभाः, शरद्गुणैः प्रमुदिताः, धूलिसंवेष्टिताङ्गाः, मदोन्मत्ताः, युद्धोत्सुकाः, गोसमूहमध्ये गर्जन्ति। गजिन्यः, तीव्रकामेन, गम्भीरस्नेहेन, सखीभिः सह, मन्दगमना, मदोन्मत्तं गजं वनान्तरे सर्वतः अनुगच्छन्ति। मयूराः, स्वपिच्छानि त्यक्त्वा, नदीतीरे आगत्य, शोकग्रस्ताः, उत्सवहीनाः, क्रौञ्चसमूहैः ताडिताः इव चलन्ति। महागजाः, भग्नदन्ताः, गर्जनयुक्ताः, हंसचक्रवाकौ भयभीतौ कृत्वा, पुनःपुनः पद्मवन्तं सरः जलम् विक्षिप्य, तृप्तिं यान्ति। नद्यः, मृदविहीनाः, शुष्कवालुकाः, निर्मलजलाः, गोकुलैः पूर्णाः, क्रौञ्चजलपक्षिणां कलरवैः गुञ्जिताः, हंसाः प्रमुदिता अवतीर्यन्ति। अधुना, नदीनादः, प्रपातनादः, वातः, मयूराः, कपिः च—येषां उत्सवः समाप्तः—निश्शब्दाः जाताः। बहुवर्णाः सर्पाः, क्षुद्रशरीराः, दीर्घकालं गुहासु निहिताः, नूतनमेघविलीनत्वात्, भूषणविषयुक्ताः, क्षुधिताः, बहिर्गच्छन्ति। हा, सन्ध्या, चन्द्रकिरणस्पर्शात् कम्पमाना, तारासमुत्कर्षेण विभूषिता, प्रियस्त्रीव नभः त्यजति। रात्रिः, शीतलमुखी, उदयचन्द्रेण विकसिता, तारागणैः नेत्रे प्रसारिते, चन्द्रप्रभावस्त्रधारिता, श्वेतवस्त्रधारिणी स्त्रीव शोभते। पक्वशालीनं भक्षयित्वा, प्रमुदिताः क्रौञ्चपङ्क्तिः, शीघ्रं नभः आरोहति, वातेन विक्षिप्ता, मालिका इव। महत्सरोवरजलम्, पद्मैः भूषितम्, एकेन सुप्तहंसेन शोभितम्, मेघरहिते पूर्णचन्द्रे, तारायुक्तरात्रिवत् दीप्तम्। शोभनानि तडागानि, हंसैः कूलसमूहैः परितः, पद्मोत्पलमालाभिः भूषितानि, भूषणभूषिताः आर्यस्त्रियः इव सुसज्जितानि दृश्यन्ते। प्रातः, वातप्रवृत्ते, मिश्रितः वंशनादः, अन्यवाध्यनादः, वृषभणां गर्जनम्, कर्षकाणां रवान् च, आकाशम् गुञ्जयन्ति। नदीतीराणि, नूतनश्वेतकाशघनैः, नूतनधौतवस्त्रसदृशैः, शोभितानि; मन्दगन्धः, नदीपुष्पाणां प्रसारितः, तानि शोभयति। वनान्तरेषु, मधुपाः, मदोन्मत्ताः, सखीभिः सह, प्रमुदिताः, पद्मरजःसङ्क्लिष्टशरीराः, वातानुगता, हर्षेण विचरन्ति।