क्षणमात्रमवस्थाय चेतनां पुनराविश्य, बुद्धिमान् राजपुत्रः राघवः स्वहृदयस्थितां वैदेहीं चिन्तयामास। तदा स स्फटिकशुभ्रं नभः, विद्युत्संविहीनं मेघरहितं च, बकसारसशब्दैः प्रतिनादितं दृष्ट्वा, दुःखगद्गदया वाचा विललाप। स सुवर्णरेखाभिः शोभितस्य गिरीन्द्रस्य शिखरे निषण्णः, शरद्गगनं निरीक्ष्य, प्रियायाः स्मरणेन मनसा व्याकुलः अभवत्। यत्र किल सा कन्या कदाचित् बकसारसशब्दैः रमणीयमाश्रमे प्रमोदं प्राप्नोत्, कथं सा मया विना सुखं लभते? सुवर्णसदृशैः पुष्पितैः निर्मलैः वृक्षैः दीप्तमानान् दृष्ट्वा, मां अदृष्ट्वा, सा युवती कथं हर्षमुपलभते? या किल कोमलया वाचा हंसानां मन्दस्वनेन प्रबुद्धा, सा सुकेशी कथं सुखं प्राप्नोति? चक्रवाकद्वन्द्वानां कलरवम् आलोक्य, सा कमलपत्रलोचना कथमस्ति? अहं तु सरःसरित्कूपवनदुर्गेषु विचरामि, आज्यपक्षीव सा मां विना न किञ्चित्सुखं लभे। सा तु मत्तया प्रियतया च मदीयवियोगात्, शरद्वातवत् अनिवर्तिन्या कामेन, दूरस्थिता या प्रज्वलिता सा स्त्री क्लिश्यते। एवं पुरुषश्रेष्ठः स राजपुत्रः, जलकामुकपक्षिवत् वा मृगवत् चन्द्रमसि जललाभकामः, विललाप। ततः फलार्थिनं रमणीयगिरिशिखरं विचिन्वन्तं लक्ष्मणः, महायशाः, भ्रातरं ज्येष्ठं पृष्ठतः स्थितं ददर्श। स तु स्वभ्रातरं, धर्मात्मानं, अतिदुःखेन विवर्णं, निर्जने वने विमूढं विलपन्तं दृष्ट्वा, सौमित्रिः सन्तप्तः शीघ्रं समीपमुपेत्य, शोकमग्नं तमुवाच। "किं त्वं, आर्य, कामाय वशं गच्छसि? किं स्वबलस्य पराजयं गृह्णासि? यदा लज्जया एकाग्रता निगृह्यते, किमर्थं नियमः ताम् निवारयितुं न शक्नोति? यत्नं कर्मणि, मनःशमं, समयं च एकाग्रतया, मित्रबलं, धैर्यं च, स्वधर्महेतुम् च आरभस्व, भ्रातः। नृपते, जानकी त्वया संरक्षिता अन्येन न सुलभा; न च, वीर, कोऽपि प्रज्वलितमग्निं उपेत्य अव्याप्तः भवति।" तस्मै दृढव्रताय लक्ष्मणाय रामः, धर्मयुक्तं हितमुक्तमर्थयुक्तं च वाक्यं प्राह। "न संशयः, यत्कर्तव्यं तद्विचार्य कर्तव्यम्; किन्तु, राजन्, महद्भिः पराक्रमफलैः न किञ्चिद्विषीदेत।" ततो मैथिलीं, कमलपत्रलोचनां चिन्तयन्, रामः लक्ष्मणं शुष्कोष्ठः प्राह। "इन्द्रः, पृथिवीं जलैः तर्पयित्वा, कृतकृत्यः स्थितः, बीजानि सृज्य। मेघाः, गम्भीरनिनादाः, पर्वतवृक्षैः सह, जलं विसृज्य, राजन्, विश्रान्ताः। तिमिरारुणा इव श्यामोत्पलसदृशाः मेघाः दश दिशः आवृत्य, मदमुक्तगजाः इव शान्ताः। वर्षधाराः, कुटजार्जुनगन्धयुक्ताः शीघ्रगामिन्यः, वितीर्णाः, सौम्य, निवृत्ताः। लक्ष्मण, मेघानां, गजानां, मयूराणां, निर्झराणां च निनादः सहसा शान्तः। पर्वतानां शिखराणि, वारिप्लावितानि, चन्द्रकिरणैः स्नातानि इव दीप्तिमन्ति। इयं शरदागता, सप्तच्छदशाखासु, तारासूर्यचन्द्ररश्मिषु, गजेन्द्रविलासेषु च विभागं वितन्वती। श्रियः, शरद्गुणैः भूषिताः, नानारूपधारिण्यः, पद्मवनानि सूर्यकिरणैः प्रमोदितानि विशेषतः शोभन्ते। हंसाः, सुश्लक्ष्णपक्षिणः, मदनप्रियाः, पद्मरजसा लिप्ताः, चक्रवाकैः सह महतीषु नदीतीरेषु क्रीडन्ति। विभूत्यः नानाविधाः दृश्यन्ते—मत्तगजेन्द्रेषु, गोसङ्घेषु, निर्मलवारिषु च। नभः, मेघरहितम्, वनानि च, यत्र मयूराः स्वच्छत्राणि त्यक्त्वा, मयूरीणां स्वरः मौनं गतः, पूर्वश्रीः नष्टा, ध्याननिष्ठाः इव, उत्सवम् परित्यक्तवन्तः। वनानि, सुवर्णपीतवृक्षैः, मनोहरगन्धैः, पुष्पभारनमितशाखैः, प्रकाशमिव ददाति। अद्य, गजेन्द्राणां रमणीयगमनानि, प्रियासमवेतानि, पद्मवनरम्याणि, पुष्पगन्धिभिः देहैः, मत्तानि, विलासपरायणानि, वनान्तरे मन्दानि। नभः, शस्त्रधौतसदृशं, विशदं, नद्यः अल्पवारिण्यः, शीतलाः नीलोत्पलगन्धिनः वाताः, दिशः तिमिरमुक्ताः, दीप्तिमन्तः। पृथिवी, सूर्यतापेन शुष्ककर्दमा, धूलिः दीर्घकालं उपशमिता, इदानीं रिपूनां नृपतीनां कर्मायोग्याः। वृषभाः, शरद्गुणैः प्रमोदिताः, रजसा आविलाङ्गाः, मत्ताः, रणोत्सुकाः, गावः मध्ये गर्जन्ति। मत्तगजेन सह, ताम्रनयना स्त्री, सखिभिः सह, मन्दगमना, तं सर्वतः अनुगच्छति। मयूराः, स्वशोभासम्पन्नानि पिच्छानि त्यक्त्वा, नदीतीरं गताः, क्रौञ्चगणैः तिरस्कृताः इव, शोकदीनाः चरन्ति। गजेन्द्राः, भग्नदंष्ट्राः, महागर्जनाः, बकचक्रवाकान् त्रासयन्तः, पद्मिनीषु वारि पुनः पुनः क्षोभयन्तः, पिबन्ति। नद्यः, कर्दमशून्याः, शुक्तिकुल्या, निर्मलजलाः, गोसङ्घैः पूर्णाः, बकवारिज्ञशब्दैः प्रतिनादिताः, हंसाः हर्षेण पतन्ति। नद्यः, निर्झराः, वातः, मयूराः, कपयः च—येषां उत्सवः समाप्तः—तेषां शब्दः निःसंशयं शान्तः। नानावर्णाः सर्पाः, दीर्घकालं बिलगुहासु निहितदेहाः, कृशाङ्गाः, भीषणविषयुक्ताः, नवमेघवियोगेन निर्गच्छन्ति।