सुग्रीवः कामविलासपरायणः सन्, सीतायाः पतितां स्थितिं, कालस्य च अतिक्रान्तिं दृष्ट्वा, रामः महता शोकभारेण संतप्तः, निराशायाम् अपतत्। किन्तु किञ्चित्कालानन्तरं चेतनां पुनरवाप्य, बुद्धिमान् राघवः, हृदि स्थितां वैदेहीं चिन्तयन्, तस्यां मनसा निमग्नः अभवत्। सः निर्मलम् आकाशम्, विद्युत्-मेघ-रहितम्, बक-सारस-स्वनैः प्रतिनादितम् अपश्यत्; तदा सः दुःखपूर्णया वाचा विलपितुम् आरब्धवान्। सः सुवर्णधातु-शिलासु शोभमानस्य गिरिशृङ्गस्य उपरि उपविश्य, शरदाकाशम् अवलोक्य, प्रियायाः स्मरणे मग्नः अभवत्। या कन्या पूर्वम् आश्रमे बक-सारस-स्वनैः प्रमोदिता आसीत्, सा मया विना इदानीं कथं प्रमोदम् अनुभवति इति चिन्तयन्, रामः शोकाकुलः अभवत्। या कन्या सुवर्णसदृशैः विकसितैः निर्मलैः वृक्षैः शोभमानान् दृष्ट्वा, माम् अदृष्ट्वा, कथं सुखम् अनुभवति? या पूर्वम् मृदुलया वाचा हंसानां मधुरनादेन जाग्रती आसीत्, सा सुमध्यमाऽपि मया विना कथं प्रमोदम् अनुभवति? चक्रवाकानां स्वसखिभिः सह कूजनं श्रुत्वा, सा कमलदलविशाललोचना कथं भविष्यति? अहम् अपि आज्ञया, सरः-स्रोतः-कूप-वनेषु विचरन्, ताम् मृगाक्षीं विना अद्य किञ्चित् अपि सुखम् न अनुभवामि। सम्भवतः, मया वियुक्ता सा सुललिता स्त्री, शरद्वातसमाः अनवरताः कामाः ताम् दूरस्थां प्रभामिव स्त्रियम् पीडयन्ति। एवं पुरुषर्षभः रामः, जलार्थिनी पक्षीव मृगः वा, इन्द्रस्य जलम् इच्छन् इव, विलपन् स्थितः। ततः फलं अन्विष्य सुन्दराणि पर्वतशिखराणि विचरन्, लक्ष्मणः श्रीमान् भ्रातरं मुखं निवर्त्य स्थितम् अपश्यत्। भ्रातरं महात्मानं दुःखातिभारेण अभिभूतम्, विवेकिनं, वनान्तरे एकाकिनं, लक्ष्मणः सुमहद् विषादं प्राप्य शीघ्रम् उपेत्य, शोकार्तं भ्रातरं इदं वचनम् उवाच— "किं त्वं, आर्य, कामाय प्रवर्तसे? किं स्वबलस्य पराजयम् अङ्गीकृतवान्? यदा लज्जया चित्तं निगृह्यते, तदा नियमः किं तद् वृत्तिं निवारयति न? यत्नं कर्मणि, चित्तशमं, युक्तकालं, मित्रबलम्, धैर्यनिश्चलत्वं, स्वधर्मकारणं च प्रयुङ्क्ष्व, प्रिय भ्रातः। नरश्रेष्ठ, जनकात्मजा त्वया रक्ष्यमाणा अन्येन न सुलभ्या; न हि, वीर, कोऽपि ज्वलन्तं वह्निं उपगम्य अविदग्धः तिष्ठति।" एवं स्थिरबुद्धये लक्ष्मणाय रामः चरित्रयुक्तानि हितानि, हितार्थानि, नीतिसंयुक्तानि, धर्मयुक्तानि च वाक्यानि उवाच— "निस्सन्देहम्, कर्तव्यं विचार्य, यथायोग्यं कर्म कर्तव्यम्; किं तु, राजन्, महद् दुष्करं वीर्यस्य फलं न सन्देहनीयम्।" ततः मैथिलीं पद्मपत्रनयनां स्मरन्, रामः लक्ष्मणं शुष्कोष्ठः इदं वचनम् उवाच— "इन्द्रः क्षितिं वारिणा तर्पयित्वा, कृतकृत्यः, बीजानि उत्पाद्य, स्थितः। मेघाः, गम्भीरनिनादाः, पर्वतवृक्षैः प्रेरिता, वारि विसृज्य, राजन्, विश्रान्ताः। नीलोत्पलदलसन्निभाः मेघाः दश दिशः तमसावृत्य, शक्तिक्षयात् मदविहीनगजाः इव, तिष्ठन्ति। वर्षाः वारिपूर्णाः शीघ्रगामिन्यः, कुटजार्जुनगन्धयुक्ताः, समागत्य, सौम्य, उपशान्ताः। लक्ष्मण, मेघानां गर्जनं, गजानां निनादः, मयूराणां कूजनं, जलपातानां रवः, सर्वं सहसा उपशान्तम्। पर्वताः, तीव्रवर्षाभिः धौतशिखराः, इवाभिषिक्ताः, शशाङ्ककान्त्या स्फुरन्ति। इयं शरदि समागतायां, सप्तच्छदविटपेषु, तारारश्मिषु, सूर्यचन्द्रमसोः प्रभायाम्, गजेन्द्रक्रीडायाम् च, सौन्दर्यं विभक्तम् अस्ति। श्रियः शरद्गुणैः भूषिता, नानारूपशोभा, नानाविधानि आधाराणि प्राप्तवती, विशेषतः पद्मवनानि सूर्यरश्मिस्पर्शोत्थितानि शोभन्ते। हंसाः सुमहापक्षाः, मदनप्रियाः, पद्मरजःलिप्ताः, समागत्य, चक्रवाकैः सह महतीषु नद्यः तीरेषु क्रीडन्ति। विभा नानारूपा दृश्यते—मत्तगजेन्द्रेषु, गर्वितगवेषु, निर्मलस्रोतस्सु च। मेघरहितं व्योम, मयूराणां मुक्तमणिपिच्छरहितानि काननानि दृष्ट्वा, मयूरीणां प्रियस्वरः निःशब्दः, पूर्वशोभा नष्टा, ध्याननिष्ठाः सन्तः, उत्सवम् उत्सृज्य, तिष्ठन्ति। काननानि सुवर्णपीतैः मनोहरैः वृक्षैः प्रकान्तानि, शाखाः पुष्पभारानम्राः, सुरभिसुगन्धिनः, शोभन्ते। अद्य, गजेन्द्राः प्रियगणैः परिवृताः, पद्मवनप्रियाः, पुष्पगन्धिनः, मदोन्मत्ताः, प्रमदाय उत्सुकाः, मन्दगमना वनान्तरे विचरन्ति। आकाशं स्वच्छं, शस्त्रधौतसन्निभम्; नद्यः अल्पवारिप्रवाहाः; शीतलः नीलोत्पलगन्धयुक्तः वातः वान्ति; दिशः तमोविनिर्मुक्ताः प्रकाशन्ते। भूमिः सूर्यतापेन शुष्कमृद्भूता, घनधूलिः चिरकालं उपशमिता, अद्य परस्परवैरिणां राज्ञां कार्याय योग्या जाता। वृषभाः शरद्गुणैः प्रमोदिताः, धूलिलिप्ताङ्गाः, मदोन्मत्ताः, युद्धोत्सुकाः, गवां मध्ये गर्जन्ति। काचित् गजाङ्गना, तीव्रेण कामेन, गाढस्नेहेन च युक्ता, स्वगणैः सह, शनैः शनैः गजपतिं सर्वतः परितः अनुसरन्ति। मयूराः स्वशोभायुक्तानि पिच्छानि परित्यज्य, नदीतीराणि गत्वा, शोकसन्तप्ताः, क्रौञ्चगणैः इव तिरस्कृताः, मन्दगमना भवन्ति। गजेन्द्राः, भग्नदन्ताः, महारवाः, कादम्बकचक्रवाकान् त्रासयन्तः, पद्मवनशोभितेषु सरःसु पुनः पुनः जलम् विक्षोभ्य, पिबन्ति। नद्यः, कर्दमरहिताः, शुष्कबालुकाभिः, निर्मलजलाभिः, गवां गणैः समाक्रान्ताः, बकप्लवककूजिताः, हंसाः हर्षेण अवतीर्यन्ते। अद्य, नदीनां स्वरः, जलपातानां गर्जनम्, वातस्य निनादः, मयूराणां कूजनं, वानराणां उत्सवः च, नूनम् उपशान्तम्। एवं राघवः, शरदृतुवर्णनं कृत्वा, सीतास्मरणेन संतप्तः, लक्ष्मणेन च धैर्यं प्राप्य, कर्तव्याय मनः समाहितवान्।