शरद्वर्णं गगनं, निर्मलचन्द्रमण्डलम्, चन्द्रिकया लिप्तां शरद्रात्रिं दृष्ट्वा रामः दुःखितः अभवत्। स तु सुग्रीवं कामेषु लीनं, जनकात्मजां विप्रलुप्तां, कालं च गतं अवलोक्य, महान्व्यथितः शोकान्वितः अभवत्। किं तु क्षणं मूर्छितः, तदनन्तरं चेतना पुनः प्राप्ता, तदा बुद्धिमान् राघवः हृदयस्थां वैदेहीं चिन्तयामास। तडित्विहीनं, मेघरहितं, क्रौञ्चशारदीरवैर्युतं स्वच्छं गगनं निरीक्ष्य, दुःखपूर्णया वाचा विलपितुम् आरभत। सुवर्णरेखाभिः शोभितं पर्वतशिखरं उपविष्टः, शरद्वर्णं गगनं पश्यन्, प्रियायाः स्मरणं तस्य मनसि जातम्। यत्र सा युवती पूर्वं आश्रमे क्रौञ्चशारदीरवानां शब्दैः प्रमोदिता, तत्र अधुनापि, मयि विना, कथं सन्तोषं प्राप्नोति? सुवर्णसदृशं, निर्मलं, स्फुरद्वृक्षान् दृष्ट्वा, तस्याः युवत्याः, माम् अदृष्ट्वा, प्रमोदः कथं स्यात्? या पूर्वं मधुरया वाचा, हंसानां मृदुह्वानैः जागरिता, सा सुश्रोणी अधुनापि कथं प्रमोदं प्राप्नोति? चक्रवाकानां सहचरैः सह शब्दं शृण्वन्ती, कमलविलोचनया सा कथं तिष्ठति? अहं सरः, नदी, कूप, वनानि, काननानि गच्छन् अपि, अद्य तां मृगनयनीं विना सुखं न प्राप्नोमि। सा मम वियोगात्, सौम्यभावात्, शरद्वातसमः अनवरतकामेन दूरस्थां तां शोभिनीं स्त्रीं पीडयति इति सम्भाव्यते। एवं नरश्रेष्ठः रामः शोकं कुर्यन्, इन्द्रेश्वरस्य जलार्थी पक्षी वा मृगः इव विलपन् अभवत्। ततः सौमित्रिः, फलं अन्वेषयन्, सुन्दरपर्वतशिखरे भ्रातरं पृष्ठतः स्थितम् अपश्यत्। स महात्मानं भ्रातरं अतिव्याप्तदुःखेन, निर्जने स्थले, मूढं च एकाकिनं दृष्ट्वा, दुःखितः शीघ्रं उपगम्य, शोकग्रस्तं रामं सम्बोधयामास। "किम् आर्य, कामाय समर्पयसि? किम् आत्मबलस्य पराजयम् अनुमन्यसे? यदा लज्जा तव एकाग्रताम् बाधते, तदा तव नियमः ताम् निवारयितुं किम् न शक्नोति? यत्नं कर्तव्ये, मनः प्रशान्त्ये, समये, एकाग्रतया निर्देशिते, मित्रबलस्य, धैर्यस्य, स्वधर्मकारणस्य च प्रवर्तय। नृपते, जनकनन्दिनी तव रक्षया सुरक्षितम्, अन्येन सुलभ्या न भवति; न च वीरश्रेष्ठ, दह्यमानं अग्निं कश्चित् समीपं गच्छति अव्याप्तः भवति।" तदा लक्ष्मणाय, दृढाय, दुर्जयाय रामः, चरित्रयुक्तानि, हितानि, कल्याणानि, नीतिसंयुक्तानि, धर्मयुक्तानि च वाक्यानि उवाच। "नूनम्, कर्तव्यं विचार्य, यथायोग्यं मार्गं अनुसृत्य, कार्यम् कर्तव्यम्; किं तु वीर, महावीर्यस्य फलम् न संशयनीयम्।" ततः कमलपत्राक्षीं मैथिलीं चिन्तयन्, रामः तृष्णया शुष्कोष्ठः लक्ष्मणं उवाच। "इन्द्रः भूमिं जलैः तृप्त्वा, कार्यं कृत्वा, कृतार्थः स्थितः, अनन्तरं धान्यं उत्पन्नम्। मेघाः, गंभीरनादाः, पर्वतवृक्षैः प्रेरिताः, वारि विमोच्य, अधुनात्यन्तं विश्रान्ताः। नीलोत्पलसदृशाः मेघाः सर्वदिशः तिमिरिताः कृत्वा, शक्तिहीनाः, मदमुक्तगजाः इव तिष्ठन्ति। जलयुक्ताः, शीघ्रगन्धयुक्ताः, कुटजार्जुनगन्धयुक्ताः वर्षाः, सौम्य, प्रवाहित्वा, अधुनात्यन्तं विरमिताः।" "लक्ष्मण, मेघानां गर्जनम्, गजानां निनादः, मयूराणां शब्दः, जलप्रपातानां नादः, सहसा उपशान्तः। पर्वताः, तीव्रवर्षेण शुद्धाः, चन्द्रकिरणैः अभिषिक्ताः इव शोभन्ते। शरदृतुः अधुनात्यन्तं आगतः, सप्तच्छदवृक्षशाखासु, तारासूर्यचन्द्ररश्मिषु, उत्तमगजविलासेषु च सौन्दर्यं वितरति।" "श्रीः शरद्गुणैः भूषिता, नानाविधरूपा, बहुषु आधारेषु स्थित्वा, विशेषतः कमलवनानां सूर्यकिरणस्पर्शात् जागरितेषु, अद्भुतं सौन्दर्यं दर्शयति।" "हंसाः सुन्दरपीनपक्षयुक्ताः, कामदेवप्रियाः, कमलपुष्परजःलिप्ताः, महानदीतीरे चक्रवाकैः सह क्रीडन्ति।" "शोभा बहुविधा दृश्यते—मदमत्तगजेषु, गर्वितपशुशुंडेषु, नीरवहास्वच्छजलनदीषु च।" "विहाय मेघरहितं गगनं, मयूराः स्वरत्नपिच्छानि त्यक्त्वा, वनानि पश्यन्ति; तासां मयूरीणां प्रियस्वरेषु नीरवत्वम्, पूर्वसौन्दर्यं विनष्टम्, ध्याननिष्ठाः, उत्सवम् परित्यक्तम्।" "वनगुल्माः सुवर्णपीतवृक्षैः प्रकाशिताः, तेषां शाखाः पुष्पभारात् नमन्ति, मनोहरसुगन्धं स्रवन्ति।" "अद्य वनान्तरे, उत्तमगजाः स्वप्रियसंवृताः, कमलवनप्रियाः, मदमत्ताः, कुसुमगन्धयुक्तशरीराः, प्रमोदाभिलाषेण शनैः चरन्ति।" "गगनं शुद्धं, शस्त्रैः धौतवर्णं इव; नद्यः अल्पवारिण्यः; शीतलवायवः नीलोत्पलगन्धयुक्ताः; दिशः तिमिरमुक्ताः, दीप्ताः।" "भूमिः सूर्यतापेन शुष्कमृदा, स्थूलधूलिः च दीर्घकालं शमिता, अधुनात्यन्तं रिपुकन्यकानां कृत्याय योग्याः—एषः कालः तेषां प्रवृत्तये।" "शरद्गुणैः उत्साहिताः वृषभाः, प्रमुदिताः, धूलिलिप्तशरीराः, मदमत्ताः, युद्धाभिलाषिणः, गोषु स्थित्वा गर्जन्ति।" "गजिनी, तीव्रकामेन, गम्भीरस्नेहेन पूर्णा, स्वसख्याः सह शनैः चलन्ती, मदमत्तं गजं वनान्तरे सर्वतः अनुगच्छति।" "मयूराः स्वस्वयं भूषितपिच्छानि त्यक्त्वा, नदीतीरे गच्छन्ति, दुःखिताः, शोकग्रस्ताः, क्रौञ्चपक्षिणां ताडनमिव अनुभवन्।" "गजश्रेष्ठाः, भग्नदन्ताः, महाशब्दाः, हंसचक्रवाकान् भयभीतान् कुर्वन्ति, पुनःपुनः कमलवनयुक्तानि सरांसि उदकं विक्षिप्य, तृप्तिम् उपयान्ति।" "नद्यः, मृदुरहिताः, शिलायुक्ताः, स्वच्छजलाः, गोसमूहैः पूर्णाः, क्रौञ्चजलपक्षिणां शब्दैः निनादिताः, हंसाः हर्षेण अवतीर्णाः।" एवं रामः शरद्वर्णं जगत् निरीक्ष्य, प्रियावियोगदुःखेन शोकितः, सौमित्रेण सान्त्वितः, धर्मयुक्तं संवादं अकुरुत।