सुग्रीवः तदा रामस्य समीपे स्थितान् अनन्तान् दुर्धर्षान् वानरान् दृष्ट्वा, "हे निष्पाप! कः किम् कुर्वीत, कुतः कुर्वीत इति आदेशं कुरु," इति रामस्य वचः शृण्वन् उत्तमं योजना समारब्धवान्। ततः धर्मसम्पन्नः सुग्रीवः समयोचितं रामस्य वचनं शृण्वन् उत्तमं योजना समारब्धवान्। समग्रं सैन्यं सर्वे च गणनायकाः शीघ्रं अग्रे समागच्छन्तु इति यथा स्यात्, तथा आदेशं दातव्यं इति स मनसि अकुरुत। सीमासु स्थिताः शीघ्रगाः दृढसंकल्पाः वानराः मम आज्ञया तान् समाहितुम् यत्नं कुर्वन्तु; तदनन्तरं त्वं स्वयम् कार्यं समीक्षस्व। यः वानरः पञ्चदशदिनात् अधिकं विलम्ब्य आगच्छति, तस्य मृत्युदण्डः; एतस्य विषये विचारः न कर्तव्यः। वृद्धवानराः स्वानुगैः सह मम आज्ञां दृढं गृहित्वा आगच्छन्तु; इति प्रधानवानराधिपः उत्साहसम्पन्नः आदेशं स्थापयित्वा स्वगृहं प्रविष्टवान्। एवं सुग्रीवः स्वगृहं प्रविष्टः, मेघाः व्यपगताः च, तदा रामः वर्षाकाले रात्रौ स्थित्वा विरहदुःखेन पीडितः अभवत्। शुद्धं गगनं, निर्मलं चन्द्रमण्डलं, शरद्रात्रिं च चन्द्रकान्तया अभिषिक्तां दृष्ट्वा, सुग्रीवः सुखे निमग्नः, जनकात्मजा नष्टा, कालः च गतः इति दृष्ट्वा, रामः महत् दुःखं प्राप्य विषादम् अगच्छत्। क्षणं मूर्च्छितः पुनः चेतनां प्राप्तः, बुद्धिमान् राघवः हृदि स्थितां वैदेहीं चिन्तयामास। विद्युत्-मेघ-रहितं निर्मलं गगनं, बक-कुक्कुट-स्वरेण निनादितं दृष्ट्वा, सः दुःखपूर्णया वाचा विलपितुम् आरब्धवान्। सुवर्णरञ्जितशिखरस्थः पर्वते उपविष्टः, शरद्गगनं दृष्ट्वा, तस्य मनः प्रिया ययौ। यत्र सा युवती कदाचित् आश्रमे बक-कुक्कुट-स्वरेण हृष्टा अभवत्, तत्र सा मया विना कथं सुखं प्राप्नोति? सुवर्णसदृशं प्रस्फुटितं निर्मलं वृक्षं दृष्ट्वा, सा युवती मां अदृष्ट्वा कथं सुखं प्राप्नोति? या मधुरया वाचा हंसानां मृदु स्वरेण जाग्रति, सा सुकुमाराङ्गी मया विना कथं हृष्टा भवति? चक्रवाकानां सहचरैः सह शब्दं शृण्वन्ती, सा पद्मविलोचनाः कथं स्यात्? अहं सरः, नदी, कूप, वनानि, काननानि च विचरन्, अद्य तया हरिणाक्ष्या विना सुखं न प्राप्नोमि। सा मया वियुक्ता, सुकुमारस्वभावा, शरद्वायुवद् अनिरुद्धं कामम् अनुभूय, दूरस्थं तां तेजस्विनीं स्त्रीं पीडयति। एवं पुरुषश्रेष्ठः रामः जलार्थी पक्षीव, मृगःव, इन्द्रस्य जलं कामयन्, विलपितुम् आरब्धवान्। ततः फलार्थं सुन्दरं पर्वतस्यान्तरं अन्वेषन्, लक्ष्मणः सौमित्रिः, सौभाग्यसम्पन्नः, भ्रातृं विमुखं दृष्ट्वा, दुःखेन आकुलः शीघ्रं समीपं गत्वा, दुःखितं भ्रातृं उवाच। "किम् त्वम्, आर्य, कामं वशं गच्छसि? किम् बलस्य पराजयम् अंगीकरोषि? लज्जया चित्तं यदा निवार्यते, तदा नियमः तं पुनः किम् न निवारयति? कृत्ये, मनःशमने, समये, मित्रबलस्य, दृढसाहसस्य, स्वधर्मस्य च कारणे यत्नं कुरु, भ्रातः।" "नृपते, जानकी तव संरक्षणे अन्येन दुराप्या; यथा तेजस्विनी अग्निः समीपं आगत्य न जलति, तथा तव भार्या अन्येन नाप्यते।" लक्ष्मणस्य दृढस्य दुर्धर्षस्य वचः शृण्वन्, रामः गुणयुक्तं, हितं, नीति-युक्तं, धर्मयुक्तं, प्रायोजनयुक्तं वचनं प्रत्युवाच। "निस्सन्देहं कर्तव्यम् चिन्त्यं, यथायोग्यं कर्म कर्तव्यम्; किन्तु, वीर, महद् विक्रमस्य फलम् न सन्देहः कर्तव्यः।" ततः पद्मलोचनां मैथिलीं स्मृत्वा, रामः तृष्णया शुष्कवदनः लक्ष्मणं उवाच। "इन्द्रः भूमिं जलैः तर्पयित्वा, कृतकर्मा, स्थिरः तिष्ठति, फलं समुत्पाद्य। मेघाः गम्भीरनादाः, पर्वतवृक्षैः प्रेरिताः, वारि विसृज्य, राजन्, विश्रान्ताः। नीलोत्पलसदृशाः मेघाः दश दिशः तमसि कृत्वा, शक्तिक्षये, मदमुक्तगजाः इव वर्तन्ते। वारिसम्पूर्णाः, शीघ्रगाः, कुटज-अर्जुन-गन्धयुक्ताः वर्षाः समार sweeping, विश्रान्ताः। लक्ष्मण, मेघानां गर्जनम्, गजानां नादः, मयूराणां नर्तनम्, जलप्रपातानां निनादः, सहसा शान्तः। पर्वताः, तीव्रवृष्ट्या शुद्धाः, चन्द्रकिरणैः दीप्ताः, नवाभिषिक्ताः इव शोभन्ते।" "शरद् ऋतु आगता, सप्तच्छदवृक्षशाखासु, तारासु, सूर्ये, चन्द्रे, उत्तमगजेषु, सौन्दर्यं विभागयन्ती। सौभाग्यस्य शोभा, शरद्गुणैः भूषिता, विविधरूपा, बहुप्रकारे अधिष्ठिता, विशेषतः कमलिन्यः सूर्यकिरण-स्पर्शेन जाग्रताः, तत्र शोभते।" "हंसाः सुन्दरपक्षिणः, कामदेवस्य प्रियाः, कमलपङ्केण लिप्ताः, चक्रवाकैः सह महानदीतीरे क्रीडन्ति। शोभा गजेभ्यः, मदोन्मत्तेषु, गौरवेषु पशुषु, नदीनां शुद्धजलेषु च विविधरूपा प्रकटिता। गगनं मेघरहितं, वनानि मयूरपिच्छं त्यक्त्वा, मयूरीणां प्रियस्वरः शान्तः, पूर्वसौन्दर्यं गतं, ध्याननिष्ठाः, उत्सवम् परित्यक्तम्।" "वनकुञ्जाः सुवर्णपीतवर्णैः, मनोहरद्रुमैः, पुष्पभारात् नमितशाखैः, मृदुगन्धैः सुगन्धिताः, प्रकाशन्ते।" एवं रामः शरदृतौ सौन्दर्यं, जानक्याः विरहदुःखं, लक्ष्मणस्य सान्त्वनं च, मनसि चिन्तयन्, पर्वतशिखरे उपविष्टः, सौमित्रिणा सह संवादं अकुरुत्।