सुग्रीवस्य आदेशेन वानराधिपतेः, वयम् सर्वे भूमौ, जलमध्ये, आकाशे च, कस्यापि बाधा नास्ति। अतः, त्वं निर्दिष्टुम् अर्हसि—कः किं कुर्वीत, कः कुत्र गच्छेत; हे दोषरहित, तव पुरतः अपाराक्रान्ताः वानराः स्थिताः। तेषां समये सुसंहितं वचनं श्रुत्वा धर्मसम्पन्नः सुग्रीवः उत्तमं उपायं चिन्तयामास। तस्य समग्रसेनायाः सर्वेषां च गणाध्यक्षाणां शीघ्रमेव अग्रे समागमः स्यात्—एवं कार्यं कुर्याः। ये शीघ्राः दृढसंकल्पाः च वानराः सीमासु रक्षां कुर्वन्ति, ते मम आदेशात् तान् समागमयन्तु; त्वम् अपि, अनन्तरं, कार्यं सम्यक् निरीक्षस्व। यः वानरः पञ्चदशदिवसात् अधिकं विलम्बेन आगच्छति, तस्य मृत्युदण्डः; अत्र निर्णयः न कर्तव्यः। ये वृद्धवानराः स्वैः अनुयायिभिः सह, मम आदेशं दृढं गृहीत्वा आगच्छन्तु; एवम्, वानरश्रेष्ठः तेजस्वी सुग्रीवः आदेशं स्थापयित्वा स्वगृहं प्रविवेश। इदानीं त्रिंशदधिकारस्य श्रवणं कुरु। यदा सुग्रीवः गृहं प्रविष्टः, मेघाः चाकाशात् निवृत्ताः, तदा रामः वर्षारात्रौ स्थितः, कामशोकाभ्याम् पीडितः। शुष्कं आकाशं, निर्मलम् चन्द्रमण्डलम्, शरद्रात्रिं चन्दनसिक्ताम् दृष्ट्वा, सुग्रीवम् रमणाय समर्पितम्, जनकनन्दिनीं हरिताम्, कालं च गतं, सः अत्यन्तदुःखितः, शोकम् अभिपत्तः। किंचित् कालं मूर्च्छितः, ततो बुद्धिमान् राघवः हृदयस्थितां वैदेहीम् चिन्तयामास। विद्युत्-रहितं, मेघरहितं, क्रौञ्चशारसस्वनितम्, निर्मलम् आकाशं दृष्ट्वा, दुःखपूर्णया वाचा विलपयामास। सुवर्णरश्मिभिः शृङ्गैः भूषिते पर्वते उपविष्टः, शरदाकाशं दृष्ट्वा, तस्य मनः प्रियायाम् स्थितम्। यत्र सा युवती पूर्वं आश्रमे क्रौञ्चशारसस्वनैः प्रमोदिता, तत्र सा मया विना कथम् आनन्दं प्राप्नोति? स्फुरद्वर्णानि, निर्मलानि, सुवर्णसदृशानि वृक्षाणि दृष्ट्वा, मां अदृष्ट्वा, सा युवती कथं सुखं अनुभवति? या पूर्वं मधुरया वाचा हंसानां मृदुह्वानैः जागरिता, सा च सुमध्यम् कथं आनन्दं प्राप्नोति? चक्रवाकानां सहचरैः स्वनं श्रुत्वा, सा पद्मलोचनया कथं तिष्ठति? अहं सरांसि, नद्यः, कूपाः, वनानि, अरण्यानि च भ्रमन्, अद्य तया हरिणाक्ष्या विना सुखं न प्राप्नोमि। सम्भवतः, मया वियुक्ता, तस्याः सौम्यस्वभावात्, कामः—शरद्वातवत् अविच्छिन्नः—दूरस्थां तां दीप्तां स्त्रियम् पीडयति। एवं पुरुषश्रेष्ठः रामः विलपन्, देवेशस्य जलार्थी पक्षीवा, मृगः वा, तृष्णया पीडितः। ततः, फलानि अन्विष्य, रम्येषु पर्वतपृष्ठेषु, लक्ष्मणः, सौभाग्यसम्पन्नः, भ्रातृवर्यं विमुखं दृष्ट्वा। सः, धर्मात्मानं भ्रातरं, अतिदुःखेन अभिभूतं, निर्जने अरण्ये मूढं, एकाकिनं च दृष्ट्वा, सौमित्रिः, गम्भीरः, शीघ्रं, दुःखितं रामम् इदं वचनम् उक्तवान्—“हे महात्मन्, त्वं कामाय वशं किमर्थं ददासि? स्वबलस्य पराजयम् अनुमन्यसे किम्? यदा लज्जा ते ध्यानं निवारयति, यदा नियमः तं पुनः नयति न, किमर्थं? यत्नं कर्मणि, मनः-शमं, समयं योगेन, मित्रबलं, दृढसाहस्यम्, स्वधर्मस्य कारणं च, सम्यक् नियोजय, भ्रातः। हे नराधिप, जनकी तव रक्षितायाः, अन्येन गृहीतुं कष्टम्; न च, वीरश्रेष्ठ, कश्चिद् ज्वलन्तं अग्निं स्पृशति, अनाहतः तिष्ठति।” एवम्, दृढनिश्चयः लक्ष्मणः, रामाय गुणयुक्तं, हितं, नीति-युक्तं, धर्मार्थसम्पन्नं वचनम् उक्तवान्। तदा रामः उक्तवान्—“नूनं कर्तव्यं विचार्य, यथायोग्यं मार्गं अनुगन्तव्यम्; किन्तु, राजन्, महाबलस्य फलम् न सन्देहनीयम्।” ततो रामः, पद्मपत्रनयनां मैथिलीं चिन्तयन्, शुष्कोष्ठः, लक्ष्मणम् उक्तवान्—“पृथिव्यां जलं सन्तुष्ट्य, इन्द्रः कृतकार्यः, धृतव्रतः, धान्यानि उत्पाद्य, स्थितः। मेघाः, गम्भीरनिनादाः, पर्वतवृक्षैः प्रेरिताः, वारि विसृज्य, राजन्, विश्रान्ताः। नीलोत्पलपत्रसदृशाः मेघाः, दशदिशः तमसि निमग्नाः, बलं क्षीणम्, मदमुक्तगजैः समाः। वर्षवाताः, वारिसम्पन्नाः, शीघ्रगन्धयुक्ताः, कुटजार्जुनसुगन्धाः, सन्ततम् वात्याः, विश्रान्ताः। लक्ष्मण, मेघानां गर्जनम्, गजानां, मयूराणां, जलधाराणां च निनादः, सहसा शान्तः। पर्वताः, घनवृष्ट्या धौतपृष्ठाः, चन्द्रकिरणैः दीप्ताः, नूतनाभिषिक्ताः इव शोभन्ते। शरद्, सप्तच्छदशाखासु, तारासूर्यचन्द्रदीप्तौ, उत्तमगजविलासेषु च, सौन्दर्यं विभज्य आगता। श्रीः, शरद्गुणैः भूषिता, बहुधा आश्रयेषु शोभते, विशेषतः कमलिनीषु सूर्यरश्मिस्पर्शात् जाग्रति। हंसाः, रम्यविस्तीर्णपक्षाः, मदनप्रियाः, कमलरजस्सिक्ताः, आगत्य, चक्रवाकैः सह महानदीतीरे क्रीडन्ति। शोभा, मदोन्मत्तगजेषु, गर्वयुक्तपशुषु, निर्मलप्रवाहनदीषु च, विविधरूपा दृश्यते। मेघरहितं आकाशं, मयूरवर्णरहितानि वनानि दृष्ट्वा, मयूर्यः, प्रियस्वनरहिताः, शोभायाः परित्यक्ताः, ध्याननिष्ठाः, उत्सवम् त्यक्तवन्त्यः। एवं सुग्रीवस्य आदेशः, रामस्य शोकः, लक्ष्मणस्य उपदेशः, शरदृतुसौन्दर्यं च, क्रमशः अभिव्यक्तम्।