हरिमुख्यः सुग्रीवः स्वजनवृद्ध्याः कारणभूतं, दीर्घकालसम्बद्धं, अप्रमेयवीर्यसम्पन्नं, गुणैः अतुल्यम् एव च राघवम् अवलोक्य, तस्य पूर्वं स्वहिताय यथाकृतं तथैव प्रत्युपकारं कर्तव्यम् इति निश्चितवान्। तस्मात्, हरिश्रेष्ठ, त्वं सर्वेषु हरिप्रधानेषु आदेशं दातुम् अर्हसि। कालः हि आदेशं विना न गच्छति; केवलं आदेशात् एव कर्मणः समयः व्याप्यते। यदि अन्यः न कुर्यात् अपि, त्वं, हरिपते, कार्यस्य कर्ता; किम् पुनः, प्रत्युपकारे, राज्येन अपि जीवनं दत्त्वा? महाबलपराक्रान्त हरिवृशप्रमुख, किं विलम्बसे दशरथात्मजस्य प्रियकार्यार्थे आदेशपालने? दशरथनन्दनः तु स्वैः बाणैः देवदानवमहोरगान् अपि निग्रहीतुं समर्थः; तथापि, सः तव प्रतिज्ञाम् अपेक्षते। सः, प्राणान् अपि त्यक्तुम् अचिन्त्यः, महान् उपकारः कृतः; अतः, वैदेहीं भूमौ नभसि च अन्वेष्टव्यम्। न देवाः, न दानवाः, न गन्धर्वाः, न असुरमरुत्संघाः, न यक्षाः तं भयम् जनयेयुः—किम् पुनः राक्षसाः? एवं शक्तिमन्तं पूर्वं त्वत्कृते प्रवृत्तम् आलोक्य, हरिश्रेष्ठ, त्वम् अपि राघवस्य प्रियं सर्वेण मनसा कर्तव्यम्। तव आदेशात्, हरिपते, अस्माकं पृथिव्यां, जले, नभसि च कस्यचित् विघ्नः न अस्ति। तस्मात्, कोऽत्र किम् कुर्वीत, कुत्र च इति निर्दिश; त्वदग्रे, निष्प्रतिघ्नाः, अनन्ताः हरयः तिष्ठन्ति। एवं तस्य समयोचितं हितवचनं श्रुत्वा, धर्मात्मा सुग्रीवः उत्तमं मन्त्रं चकार। सः अवदत्—मम सर्वं बलं सर्वे च सेनापतयः शीघ्रं अग्रे समागच्छेयुः, तथा कुरुत। ये शीघ्रगामिनः, दृढनिश्चयिनः हरयः सीमासु रक्षां कुर्वन्ति, ते मम आदेशात् तान् समानीय योजयन्तु; त्वम् अपि पश्चात् कर्म निरीक्षस्व। यदि कश्चित् हरिः पञ्चदशरात्रात् अधिकं विलम्बेन आगच्छेत्, तस्य मृत्युदण्डः—त्रुटिः न कर्तव्या। वरिष्ठहरयः स्वैः गणैः सह मम आदेशं दृढमालम्ब्य आगच्छन्तु। एतत् आदेशं स्थापयित्वा, वीर्यसम्पन्नः हरिश्रेष्ठः स्वगृहं प्रविवेश। एवमष्टाविंशतितमं सर्गं श्रुत्वा, त्रिंशत्तमं शृणु। यदा सुग्रीवः स्वगृहं प्रविवेश, मेघाः च नभसः व्यपेयुः, राघवः वर्षारात्रौ स्थित्वा, विरहक्लेशेन पीडितः अभवत्। सः शशिनं निर्मलं ददर्श, शरद्रजनीं च चन्द्ररश्मिभिः सिक्तां, तदा सुग्रीवस्य रमणीयवृत्तिं, सीतायाः च लोपं, कालस्य च अतिक्रमम् अवलोक्य, महता शोकविषादेन अभिभूतः अभवत्। क्षणं मूर्च्छित्वा, प्राज्ञः राघवः चेतनां पुनः प्राप्य, हृदि निलीनां वैदेहीं चिन्तयामास। तदा, विद्युल्लेखविहीनं, मेघविहीनं, क्रौञ्चशारद्विजस्वनैः प्रतिनादितं, व्योम ददर्श, दुःखपूर्णया वाचा विललाप। सः काञ्चनरजतस्रवणाभिरामगिरिशृङ्गे उपविष्टः, शरद्व्यपेतमण्डलं निरीक्ष्य, स्वप्रियायाः चिन्तया मनः न्यवेशयत्। या कन्या पूर्वं आश्रमे क्रौञ्चशारद्विजस्वनैः प्रमोदिता, सा मया विना किम् इदानीं सुखं प्राप्नोति? या पुंस्कोकिलस्वरेण हंसानां मृदुलस्वनैः प्रबोधिता, सा किम् इदानीं सुखं लभते? या पद्मपत्रनयना, चक्रवाकद्वन्द्वस्वनं श्रुत्वा, किम् अधुना स्थितिम् आप्नोति? अहं सरःसरित्प्रवाहवनोपवनानि विचरामि, किन्तु या मृगनयना सा विना अद्य मम न किञ्चित् सुखम्। सा चिरविरहिता, कोमलस्वभावा, सा दूरस्थिता स्त्री शरद्वातवत् अनवरतकामेन पीड्यते इति किल। एवं नरश्रेष्ठः रामः, इन्द्रस्य उदकपिपासया पक्षीवा मृगः इव, विललाप। तत् काञ्चनगिरिसानुषु फलार्थी विचरन्, लक्ष्मणः सौमित्रिः, स्वमग्रजं विमुखं दुःखातिभारग्रस्तं, एकाकिनं, विविक्ते वनस्थले, ददर्श। सः, दुःखेन संतप्तः, शीघ्रं समीपमागत्य, शोकाभिभूतं भ्रातरं इदं वचनं अब्रवीत्— किम् आर्य, कामाय वशं गच्छसि? किम् आत्मबलस्य पराजयम् इच्छसि? लज्जया चेतः निगृह्यते, तदा संयमः किमर्थं न प्रवर्तते? प्रयत्नः कर्मसु, मनसः शमः, युक्तकालः, मित्रबलम्, धैर्यनिश्चलता, स्वधर्मकारणं च—एषु यत् यत्नः, तत् कुरु, प्रियसखा। नराधिप, जानकी तव रक्षिता अन्येन न सुलभा; न च, वीरश्रेष्ठ, कश्चित् दह्यमानं अग्निं स्पृशित्वा अप्रदह्यते। लक्ष्मणस्य दृढव्रतस्य वचः श्रुत्वा, रामः धर्मयुक्तं, हितं, नीतिसंयुक्तं, अर्थयुक्तं वचनम् उच्चैः अवदत्— नूनम्, यत् कर्तव्यम्, तत् पूर्वं विचिन्त्य, ततः क्रमेण कर्तव्यम्; किन्तु, महाबाहो, महद् वीर्यफलम् अपि न सन्देह्यम्। ततो, मैथिल्या पद्मपत्रनयना स्मृत्वा, रामः लक्ष्मणं शुष्कोष्ठः इदं वचनम् अवदत्— इन्द्रः भूमिं वारिणा तर्पयित्वा, कृतकृत्यः, धृतव्रतः स्थितः, वृष्टिं विसृज्य धान्यं जनयित्वा। मेघाः, गम्भीरनिनादाः, पर्वतवृक्षैः अधिष्ठिताः, वारि विसृज्य, राजन्, विश्रान्ताः इव दृश्यन्ते।