यदा राजन्, यः कालज्ञः प्राज्ञः तव आदेशे तत्परः सन्नपि, कालः अतीतः इति न निवेदयति। राघवः तव वंशस्य समृद्धेः कारणः, दीर्घकालिकः बान्धवः, अपरिमितबलः, गुणैः अनुत्तमः। अतः, यः पूर्वं तव कृते कृतवान्, तस्य राघवस्य कृते त्वं अपि कर्तव्यम्; कपिकुलाधिपते, श्रेष्ठान् कपिसेनानायकान् आदेशितुम् अर्हसि। आदेशं विना कालः न गच्छति; आदेशे कृतः एव कालः समाप्तः भवति। अन्यः यदि न करोति, त्वं तु कार्यस्य कर्ता; किम् पुनः प्रतिकृत्य, राज्येन जीवनेन वा। महाबलिषु कपिषु ऋक्षेषु च प्रवरः कपिराजः, दशरथस्य पुत्रस्य प्रियं कार्यं विलम्बेन किम्? स दशरथनन्दनः स्वबाणैः देवदानवमहानागान् जेतुं समर्थः, तव प्रतिज्ञाम् अपेक्षते। स जीवितं अपि दातुम् न विचिन्तयन्, तव महान् उपकारः कृतवान्; अतः वैदेहीं भूमौ आकाशे च अन्वेष्टव्यम्। न देवाः, न दानवाः, न गन्धर्वाः, न असुरमरुत्संघाः, न यक्षाः तं भयम् आवहन्ति; राक्षसाः तु किम्? अतः, यः एवं समर्थः पूर्वं तव कृते कृतवान्, कपिश्रेष्ठ, तस्य राघवस्य प्रियं सर्वहृदयेन कर्तव्यम्। तव आदेशेन, कपिराज, भूमौ, जलमध्ये, आकाशे च, अस्माकं कस्यापि विघ्नः नास्ति। अतः, कोऽत्र किम् कर्तव्यं, कुतः कर्तव्यं इति निर्दिश; दोषरहित, अनन्ताः अद्युत्तमाः कपयः तव पुरतः स्थिताः। तानि समययुक्तानि, सुभाषितानि वचनानि श्रुत्वा, गुणसम्पन्नः सुग्रीवः उत्तमं यत्नं चक्रे। तथा यत् मम समग्रं सैन्यं सर्वे सेनानायकाः शीघ्रं अग्रे समागच्छेयुः, तत् कुरु। ये शीघ्राः निश्चयवन्तः कपयः सीमासु रक्षन्ति, ते मम आदेशेन तान् शीघ्रं आनयन्तु; त्वं च ततः कार्यं समीक्षस्व। यदि कश्चित् कपिः पञ्चदशदिनात् अधिकं विलम्बेन आगच्छति, तस्य मृत्युदण्डः; विचारः न कर्तव्यः। वरिष्ठाः कपयः स्वानुगैः सह मम आदेशं दृढं गृह्य आगच्छन्तु; एवं कपिश्रेष्ठः तेजस्वी आदेशं स्थाप्य गृहं प्रविष्टः। शृणु त्रिंशोऽध्यायः। यदा सुग्रीवः स्वगृहं प्रविष्टः, मेघाः व्यपगताः, रामः वर्षरात्रौ तिष्ठन्, कामशोकाभ्यां पीडितः अभवत्। तेन श्वेतं आकाशं, निर्मलं चन्द्रमण्डलं, शरद्रात्रिं चन्द्ररश्मिना अभिषिक्तां दृष्ट्वा, सुग्रीवः सुखे निमग्नः, जनकनन्दिनी नष्टा, कालः अतीतः इति दृष्ट्वा, रामः दुःखेन विवर्णः अभवत्। क्षणं चेतनां पुनः प्राप्त्वा, बुद्धिमान् राघवः हृदयस्थां वैदेहीं चिन्तयितुम् आरभत। स स्पष्टं आकाशं, विद्युत्-रहितं, मेघरहितं, क्रौञ्चशारसगुञ्जितं दृष्ट्वा, दुःखयुक्तया वाचा विलपितुम् आरभत। स सुवर्णरेखाभिः शोभितस्य पर्वतस्य शिखरे उपविष्टः, शरत्कालं आकाशं दृष्ट्वा, प्रियायाः स्मरणं कृतवान्। यत्र युवती पूर्वं आश्रमे क्रौञ्चशारसगुञ्जिते मोदिता, सा मया विना कथं सुखं प्राप्नोति? स्फुरन्ति निर्मलवृक्षाः सुवर्णप्रभाम् आवहन्ति, सा युवती तान् दृष्ट्वा मम दर्शनाभावे कथं सुखं प्राप्नोति? या मधुरया वाचा हंसानां मृदुगुञ्जितं श्रुत्वा जाग्रति, सा सुन्दरी मया विना कथं सुखं प्राप्नोति? चक्रवाकानां सहचरैः सह कलरवम् श्रुत्वा, सा कमलविलोचनया कथं भविष्यति? सरः, नदीः, कूपान्, वनानि, काननानि च गच्छन्, अद्य मया विना मृगाक्ष्या सुखं न लभ्यते। मया वियोगात्, तस्याः सौम्यत्वात्, शरत्कालवायुवत् अनवरतं कामः दूरस्थां तां दीप्तां स्त्रीं पीडयति। एवं नरश्रेष्ठः रामः, जलकाङ्क्षः पक्षी वा मृगः इव, देवेशस्य जलं याचन् विलपितुम् आरभत। ततः फलं अन्वेष्टुम् शोभनं पर्वतपृष्ठं विचरन्, लक्ष्मणः सौमित्रिः, भाग्यसम्पन्नः, भ्रातृं दुःखेन व्याप्तम्, निर्जने, मूढं, एकं दृष्ट्वा, दुःखितः शीघ्रं समीपं गत्वा, शोकग्रस्तं रामं उवाच। "किमर्थं, आर्य, कामं वशं गच्छसि? किम् आत्मबलस्य पराजयम् अनुमन्यसे? लज्जया चित्तं निगृह्य, नियमः तं पुनः किम् न नयति? यत्नं कर्मणि, चित्तशमं, समयं, मित्रबलं, धैर्यं, स्वधर्महेतुम् च कुरु, भ्रातः। नराधिप, जानकी तव रक्षणात् अन्येन न सुलभा; वीर, ज्वलन्तं अग्निं न कोऽपि समीपं गत्वा न दह्यते।" ततः स्थिरधीरः लक्ष्मणः, रामं नीति-संयुक्तं, हितं, धर्मयुक्तं, साधु, उद्देश्ययुक्तं वचनं उवाच। "निस्सन्देहं कर्तव्यं विचार्य, उचितं मार्गं अनुसर्तव्यम्; किन्तु, राजन्, महान् विक्रमस्य फलं न सन्देहयितव्यम्।" ततः रामः, मैथिलीं पद्मलोचनां चिन्तयन्, शुष्कोष्ठः लक्ष्मणं उवाच। "इन्द्रः पृथिवीं वारिणा तृप्त्वा, कृतकार्यः, धान्यं उत्पाद्य, स्थिरः तिष्ठति।