हनुमता सह सुग्रीवस्य समीपे वानराः समुपविष्टाः सन्तः, मित्रकार्यस्य कालो नातिक्रमितः इति स्पष्टीकृत्य वदन्ति स्म – “हे रिपुंसूदन! अस्माकं मित्रस्य कार्यं किञ्चित् विलम्बितमिव दृश्यते, किन्तु तस्य समयः नात्येति। राघवस्य कृते वैदेह्याः अन्वेषणं कर्तव्यम्। यो बुद्धिमान् यः च समयज्ञः सन् अपि, राजन्, तवाज्ञां प्रतीक्षते; स त्वदीयस्य आदेशस्य प्रतीक्षया, स्वेच्छया न कार्यं निवेदयति। राघवः तव वंशस्य वृद्धेः कारणम्, चिरकालसम्बन्धी, अपरिमितबलः, गुणैः च असाधारणः। अतः पूर्वं यथा स त्वत्कृते अकार्षीत्, तथा त्वं अपि तस्य कृते कार्यं कर्तुमर्हसि। हे वानराधिप! त्वं वानरमुख्यान् आदेशं दातुम् अर्हसि। आदेशं विना कालः न गच्छति, आदेशात् एव कालेन कर्म समाप्तं भवति। अन्यः अपि न कुर्यात् चेत्, त्वं वानराधिप कार्यकर्ता एव; किमुत प्रतिकर्तव्ये राज्येन वा, प्राणैः अपि वा? वानर-ऋक्षराज महाबलपराक्रम! किं विलम्बसे दशरथात्मजस्य प्रीत्यर्थं कार्ये? स दशरथनन्दनः स्वबाणैः देवदानवमहोरगान् अपि निग्रहीतुं समर्थः, स त्वद्वचने स्थितः। स त्वया स्वजीवनं अपि त्यक्तुं न संशयते स्म, महत् उपकारं च कृतवान्; तस्मात् भूमौ व्योम्नि च वैदेह्याः अन्वेषणं कर्तव्यम्। स न देवैः, न दानवैः, न गन्धर्वैः, न असुरमरुद्गणैः, न यक्षैः भयम् आप्नोति – राक्षसगणात् किं पुनः? एवं शक्तिमान् सः पूर्वं यथाऽकार्षीत्, तथा त्वमपि, हे काञ्चनवर्ण! राघवस्य प्रियं सर्वात्मना कर्तुमर्हसि। तवाज्ञया, वानराधिप, अस्माकं भूमौ, जलमध्ये, व्योम्नि च कस्यापि विघ्नः नास्ति। तस्मात् कः किम् कुर्वीत, कुत्र च इति आदेशं देहि; तव पुरतः असंख्ये, अदुष्या, अपराजिता वानराः स्थिताः। एवं समययुक्तं हितं च वचनं श्रुत्वा, धर्मात्मा सुग्रीवः उत्तमं मन्त्रं चकार। सर्वे वानराः, सेनानीश्च, शीघ्रं अग्रे समागच्छेयुः – इति निश्चित्य, सीमासु स्थिताः शीघ्रगामिनः वानराः ममाज्ञया सर्वान् आनयन्तु, त्वं च कार्यं सम्यक् निरीक्षस्व। पञ्चदशाहात् परं यः कश्चन वानरः आगच्छेत्, तस्य मृत्युदण्डः – अत्र विचारः न कर्तव्यः। वरिष्ठवानराः स्वैः सह कृतनिश्चयाः ममाज्ञां गृह्णन्तु। एवं सः पराक्रमसम्पन्नः वानरश्रेष्ठः सुग्रीवः आदेशं स्थाप्य, स्वगृहं प्रविवेश। ततः त्रिंशत्तमं सर्गं शृणु। यदा सुग्रीवः स्वगृहं प्रविष्टः, मेघाः च व्यपगताः, तदा वर्षारात्रौ रामः विरहशोकपीडितः स्थितः। शरत्कालस्य निर्मलं गगनं, शुद्धचन्द्रमण्डलम्, चन्द्रप्रभया रञ्जितां रात्रिं च दृष्ट्वा, सः राघवः दुःखेन पीडितः। सुग्रीवः रमणेषु प्रवृत्तः, जनकात्मजा नष्टा, कालः च अतीतः – इत्येतानि दृष्ट्वा, सः महता शोकेन अभिभूतः अभवत्। क्षणमात्रं चेतनां पुनः प्राप्तः, धीरः राघवः स्वहृदि स्थितां वैदेहीं चिन्तयामास। विद्युत्-मेघविहीनं निर्मलं गगनं, बककुलैः सारसैः च कूजन्तं दृष्ट्वा, सः दुःखपूर्णया वाचा विललाप। सः सुवर्णरश्मिभिः शोभितगिरिशृङ्गे उपविष्टः, शरद्गगनं निरीक्ष्य, प्रियायाः स्मरणं चकार। यत्र सा युवती कदाचित् आश्रमे बकसारसस्वनेन प्रमोदिता, तत्र मया विना किम् सा सुखं प्राप्नोति? सुवर्णवर्णैः पुष्पितैः वृक्षैः शोभमानान् दृष्ट्वा, मां अदृष्ट्वा सा कन्या कथं हृष्टा स्यात्? या मधुरया वाचा हंसानां मन्दस्वनैः प्रबुद्धा, सा किं सुखं प्राप्नोति? चक्रवाकानां कूजितं सखीभिः सह श्रुत्वा, सा कमललोचना कथं स्यात्? अहं सरः, नदी, कूप, काननानि विचरामि, किन्तु तया विना अद्य न किञ्चिद् सुखं लभे। सा मम वियोगात्, स्वभावलाघवाच्च, शरद्वातवत् अनिवर्तिनः कामस्य क्लेशं प्राप्नोति इति सन्देहः। एवं नरश्रेष्ठः रामः, इन्द्रस्य जलकाङ्क्षिण इव पक्षी वा मृगः वा, विललाप। ततः फलं गिरेः शिखरेषु अन्विष्यन्, सौमित्रिः लक्ष्मणः, श्रीमान् भ्रातरं विपरीतम् अपश्यत्। सः लक्ष्मणः, भ्रातरं दुःखेन पीडितं, एकाकिनं, शून्ये स्थितम्, दृष्ट्वा, सन्तप्तः शीघ्रं समीपमुपेत्य, शोकाकुलं वाक्यमुवाच – “किमर्थं, आर्य, कामस्य वशं गच्छसि? किमर्थं स्वबलस्य पराजयम् अनुमन्यसे? लज्जया यदा चित्तं निगृह्यते, तदा नियमः कथं न प्रतिनिवर्तयति? कर्मणि यत्नं, मनसः शमं, समयं च ध्याननिर्दिष्टं, मित्रबलम्, धैर्यं च, स्वधर्मकारणं च योजय। जनकात्मजा त्वया रक्षिता, अन्येन न शक्या हर्तुं; दीपमिव कोऽपि न समीपगच्छति दह्यते च। एवं लक्ष्मणं स्थिरमात्मवन्तं प्रति, रामः नीति-हितयुक्तं धर्मयुक्तं च वाक्यं उवाच। ‘नूनम् अभिप्रेत्य कर्तव्यं, यथोचितं मार्गं च अनुकरणीयम्; किन्तु, वीर, महावीर्यस्य फलं न सन्देहनीयम्।’ ततः मैथिलीं चिन्तयन्, कमलपत्रलोचनाम्, रामः लक्ष्मणं शुष्कोष्ठः इदं वचनम् उवाच।