वायुपुत्रः हनुमान्, वाक्यकुशलः वाक्यार्थविद् च, वानराधिपतिं सुग्रीवं विविधैः मधुरैः युक्तियुक्तैः वाक्यैः प्रीत्या च प्रोत्साहितुम् इच्छति स्म। स तस्य समीपं गत्वा हितानि, सत्यानि, शुद्धानि, शिष्टाचारयुक्तानि, धर्मयुक्तानि, नीतिसंयुक्तानि, सौहार्दपूर्णानि, विश्वासजनकानि च वाक्यानि अवदत्। तदा हनुमान् वानरराजं इदं उवाच – "राज्यं प्राप्तम्, कीर्तिः च, वंशस्य समृद्धिः अपि वर्धिता। मित्रसमूहः च स्थितः; तत्, आर्य, त्वया साधनीयम्। यः मित्रेषु समयं वेत्ति, स एव यथाकालं कार्यं साधयति। यस्य कोषः, दण्डः, मित्राणि, आत्मा च, सर्वे सम्यक् स्थिताः, तस्य राज्यं, कीर्तिः, बलं च वर्धते; स एव महद् ऐश्वर्यं भुङ्क्ते। अतः, त्वं सदाचारयुक्तः, सुरक्षितमार्गस्थितः च, यथायोग्यं मित्रार्थं आरभ्य कार्यं साधयितुम् उचितः। यः सर्वाणि कर्तव्याणि परित्यज्य मित्रार्थं न करोति, यस्य उत्साहः भ्रमेण विक्षिप्तः, स दुःखेन न अभिभूतः। यः मित्रार्थं कृतं कार्यं कालातीतं करोति, स महद् अपि कार्यं कृत्वा, मित्रस्य अर्थं न साधयति। अतः, आर्य, एष मित्रस्य कार्यं कालातीतं न, राघवस्य वैदेह्याः अन्वेषणं आरभ्यताम्। यः समयं वेत्ति, स बुद्धिमान्, त्वां कालातीतं न निवेदयति, यद्यपि स आदेशे तव उत्सुकः, भक्तः च। राघवः तव वंशस्य समृद्ध्याः हेतु, पुरातनः बान्धवः, अपरिमितबलः, गुणेषु च अनुपमः। अतः, यः तव कृते पूर्वं कृतवान्, तस्य कृते त्वया कार्यं साधनीयम्; वानराधिपते, त्वं वानरश्रेष्ठान् आदेशितुम् उचितः। कालः आदेशं विना न गच्छति; आदेशे कृतः कालः एव गच्छति। अन्यः कार्यं न कुर्यात् अपि, त्वं कार्यकर्ता; किं पुनः प्रतिकृति, राज्येन अपि, जीवितेन अपि। महाबलवान्, महावीर्यवान् वानरभल्लूकाधिपते, किं कारणं यत् दाशरथिप्रियं कार्यं विलम्बेन साधयसि? दाशरथिपुत्रः स्वबाणैः देवदानवमहानागान् अपि वशीकर्तुं समर्थः, तथापि स तव प्रतिज्ञां प्रतीक्षते। स, जीवितं अपि उत्सृज्य, महत् उपकारं कृतवान्; अतः भूमौ, आकाशे अपि, वैदेह्याः अन्वेषणं क्रियताम्। न देवाः, न दानवाः, न गन्धर्वाः, न असुरमरुतगणाः, न यक्षाः तं भययितुं शक्नुवन्ति; किं पुनः राक्षसाः। अतः, यः पूर्वं तव कृते कृतवान्, तस्य प्रियं कार्यं त्वया सर्वहृदया साधनीयम्। तव आदेशे, वानराधिपते, भूमौ, जलमध्ये, आकाशे अपि, कोऽपि विघ्नः न अस्ति। अतः, आर्य, कोऽत्र किम्, कुतः कार्यं कुर्यात् इति आदेशः क्रियताम्; अनन्ताः, दुर्जयाः वानराः तव पुरतः स्थिताः। तानि यथाकालं, यथायुक्तं वाक्यानि श्रुत्वा, सुग्रीवः धर्मयुक्तः उत्तमं कार्ययोजनाम् अकुर्वत्। स आदेशं दत्तवान् – "मम सर्वसेना, सर्वे च गणनायकाः शीघ्रं अग्रे समागच्छन्तु। सीमासु स्थिताः शीघ्रगामिनः, दृढनिश्चयः वानराः मम आदेशे शीघ्रं सर्वान् आनयन्तु; त्वं च कार्यं सम्यक् निरीक्षस्व। यः वानरः पञ्चदशदिवसात् अधिकं आगच्छति, तस्य मृत्युदण्डः; इति निर्णयो अस्ति। वृद्धवानराः स्वान् अनुयायिनः सह मम आदेशं दृढं गृह्य आगच्छन्तु। एवं वानरश्रेष्ठः, उत्साहपूर्णः, आदेशं स्थापयित्वा स्वगृहं प्रविष्टः।" शृणु त्रिंशत् सर्गस्य कथा। यदा सुग्रीवः स्वगृहं प्रविष्टः, मेघाः चाकाशात् निवृत्ताः, तदा रामः वर्षाकाले रात्रौ स्थितः, कामेन शोकस्य च पीडितः अभवत्। स श्वेतं गगनं, निर्मलचन्द्रमण्डलं, शरद्रात्रिं चन्द्रमसा अलंकृतां दृष्ट्वा, सुग्रीवं रमणाय समर्पितम्, जनकनन्दिनीं हरितां, कालं च गतं, स दुःखेन क्लिष्टः निराशः अभवत्। किंचिद् कालं चेतना पुनः प्राप्ता, बुद्धिमान् राघवः हृदयस्थां वैदेहीं चिन्तयामास। स शुद्धं गगनं, विद्युत्प्रभं रहितं, मेघरहितं, बककुहारेण, सारसकुहारेण च निनादितं दृष्ट्वा, दुःखपूर्णया वाचा विलपितुम् आरब्धवान्। स्वर्णरञ्जितशिलातले स्थितः, शरदाकाशं दृष्ट्वा, तस्य मनः प्रियतमे निवेशितम्। यत्र सा युवती आश्रमे क्रौञ्चसारसध्वनिभिः रम्यताम् अनुभूयत्, तत्र अधुना मम विना कथं रम्यताम् अनुभूयति? पुष्पितानि, शुद्धानि, स्वर्णसदृशानि वृक्षाणि दृष्ट्वा, सा युवती मम दर्शनं विना कथं सुखं अनुभवति? या मधुरया वाचा हंसानां मृदुह्वानं श्रुत्वा जागरूकाभवत्, सा सुश्लक्ष्णाङ्गी अधुना कथं रम्यताम् अनुभूयति? चक्रवाकानां सहचारिणां कुहारेण श्रवणं कृत्वा, सा पद्मलोचनाः कथं अधुना अस्ति? अहं सरांसि, नद्यो, कूपाः, वनानि, काननानि च विचरन्, अद्य तया हरिणाक्ष्या विना सुखं न प्राप्नोमि। सा मम वियोगात्, स्वभावस्य सौकुमार्यात् च, शरद्वायुवत् अनवरतं कामेन दूरस्थः पीड्यते इति सम्भवति। एवं नरश्रेष्ठः रामः, जलार्थी पक्षी वा मृगः वा इव, इन्द्रस्य जलस्य आकाङ्क्षया, विलपन् आसीत्।