सर्वाः राज्यसम्बद्धाः संशयाः निवृत्ताः सन्तः, स्वेच्छया वर्तमानेन, निश्चितार्थेन, धनस्वरूपविज्ञानेन, कालस्य विशिष्टधर्मज्ञानेन च सुग्रीवेण, वायुपुत्रः हनूमान् वाक्यविशारदः वाक्तत्त्ववित् च, कपिपतिं विविधैः मनोहैः युक्तियुक्तैश्च वाक्यैः प्रोत्साहयितुम् उद्युक्तः। स हनूमान् हितानि, सत्यानि, शुद्धानि, यथान्यायं धर्मयुक्तानि च, स्नेहसम्बद्धानि विश्वासजनकानि च वाक्यानि सुस्पष्टम् उक्तवान्। स कपिसत्तमं समीपम् उपेत्य इदं वचनम् अवदत्— "राज्यं प्राप्तम्, कीर्तिश्च, वंशस्य च श्रीः वर्धिता। बन्धूनां समुदायः स्थितः; तद् भगवन्, त्वया साधनीयम्। यः सखिषु यथाकालं वेत्ति, स एव यथावत् आचरति। यस्य कोशदण्डमित्रात्मनः सर्वे सम्यग्व्यवस्थिताः, तस्य राज्यं, कीर्तिः, बलं च वर्धते; स एव महद् ऐश्वर्यं भुङ्क्ते। अतः त्वं सदाचारयुक्तः सुरक्षितमार्गस्थितश्च, सख्यर्थं आरब्धस्य कार्यस्य यथार्हं सिद्धिं कुर्याः। यः सर्वाणि धर्माणि परित्यज्य सख्यर्थं न करोति, यस्य उत्साहः मोहात् विक्षिप्यते, स दुःखेन न जय्यते। यः तु काले अतीते सख्यर्थं करोति, स महानपि कार्यसिद्ध्या सख्यस्य न सम्पूर्णतां प्राप्नोति। अतः अस्माकं मित्रस्य कार्यम्, शत्रुनिघ्न, नातिक्रान्तकालम्; राघवस्य वैदेह्याः अन्वेषणं क्रियताम्। यश्च कालज्ञः प्राज्ञः तव समीपं कालातिक्रमं न निवेदयति, स तवाज्ञायां तत्परः सन्नपि। राघवः तव वंशस्य वृद्धिकर्ता, चिरकालसम्बन्धी, अप्रमितबलः, गुणेषु च अनुत्तमः। तस्मात्, स यथा पूर्वं त्वयि कृतवान्, तथा त्वया अपि तस्मिन् कर्तव्यम्; कपिश्रेष्ठ, त्वया कपिसेनानां श्रेष्ठान् आज्ञापयितव्यम्। कालेन अज्ञाप्य कर्म न प्रवर्तते; केवलं आज्ञया कर्मणः कालः गच्छति। अन्यः न कुर्यात् अपि, त्वं कपिश्रेष्ठ, कर्ता; किं पुनः, यदा त्वया राज्येन वा प्राणैः वा प्रत्युपकारः कर्तव्यः। बलवान् महावीर्यवान् कपिकुञ्जर, किं कारणम् यत् त्वं दशरथात्मजस्य प्रियं कर्म विलम्बेन करोति? दशरथात्मजः स्वबाणैः देवान् दानवान् महोरगांश्च जेतुं समर्थः; स तु तव प्रतिज्ञां प्रतीक्षते। स प्राणैरपि निःशङ्कः सन्, महत् उपकारं कृतवान्; तस्मात् भूमौ आकाशे च वैदेह्याः अन्वेषणं क्रियताम्। न देवाः, न दानवाः, न गन्धर्वाः, न असुरमरुतगणाः, न यक्षाः तं कम्पयितुं शक्नुवन्ति; किं पुनः राक्षसाः? अतः, यः एवं शक्तिसम्पन्नः पूर्वं त्वयि कृतवान्, सखे, त्वया अपि राघवस्य प्रियतमे सर्वेण मनसा कार्यं कर्तव्यम्। तव आज्ञया, कपिपते, अस्माकं पृष्ठे भूमौ, उदके, आकाशे वा कस्यचित् न विघ्नः। अतः त्वया निर्दिष्टव्यम्—कः किं कुर्वीत, कुत्र च; निर्दोष, तव पुरतः अनन्ताः दुर्जयाः कपयः तिष्ठन्ति। हनूमता एवमुक्तानि समययुक्तानि हितवचनानि श्रुत्वा, धर्मात्मा सुग्रीवः उत्तमं मन्त्रम् अकुर्वत्। स सुग्रीवः आज्ञापयामास—"मम सम्पूर्णं सैन्यं सर्वे च सेनापतयः शीघ्रं अग्रे सन्निहिताः भवन्तु। ये शीघ्रगमिनः, दृढनिश्चयाः कपयः सीमासु रक्षां कुर्वन्ति, ते मम आज्ञया तान् शीघ्रम् आनयन्तु; त्वं च पश्चात् कार्यस्य निरीक्षणं कुरु। यदि कश्चित् कपिः पञ्चदशरात्रात् अधिकं विलम्ब्य आगच्छेत्, तस्य मृत्युदण्डः; अत्र विचारः न कर्तव्यः। ये वरिष्ठाः कपयः स्वैः सह आगच्छेयुः, मम आज्ञां दृढं गृह्य; एवं कपिसत्तमः तेजस्वी सुग्रीवः एतद्विधानम् स्थाप्य स्वगृहं प्रविवेश।" एवं कपीन्द्रेण आदेशः कृतः। शृणु त्रिंशत्तमं सर्गम्। यदा सुग्रीवः स्वगृहं प्रविष्टः, मेघाः च आकाशात् अपसृताः, तदा रामः वर्षरात्रौ स्थित्वा विरहशोकपीडितः अभवत्। स स्फटिकसदृशं व्योम, निर्मलां चन्द्रमण्डलीं, शरत्कालरात्रिं चन्द्रप्रभया सिक्तां दृष्ट्वा, सुग्रीवम् रमणासक्तं, सीतां च नष्टां, कालस्य च अतिक्रमं चिन्तयन्, महता शोकविषादेन पीडितः अभवत्। क्षणमात्रं मूर्च्छितः सन्, चेतनां प्राप्तः बुद्धिमान् राघवः हृदयस्थां वैदेहीं चिन्तयितुं प्रवृत्तः। स प्रांशुहेमशिलातले उपविष्टः, शरत्कालव्योमावलोकनात् प्रियायाः स्मरणं कृतवान्। यत्र सा युवती क्रौञ्चशारिकानां निनादैः आश्रमे प्रीतिं प्राप्नोत्, सा मया विना किम् इदानीं सुखं प्राप्नोति? विकसितानि शुद्धवृक्षान् सुवर्णसदृशान् दृष्ट्वा, सा युवती मां अदृष्ट्वा किम् आनन्दं लभते? या पूर्वं मधुरया वाचा हंसानां मृदुनिनादैः प्रबुद्धा, सा चारुतन्वी किं सुखं प्राप्नोति? चक्रवाकद्वन्द्वनिनादं श्रुत्वा, सा कमलविसाललोचना किम् इदानीं वर्तते? अहं तु सरः, नदीः, कूपान्, वनानि, अरण्यानि च भ्रमन्, तस्याः मृगनयनीः विना अद्य कुतः सुखम्? सा च मम वियोगात्, स्वभावसौम्यत्वाच्च, नित्यप्रवृत्तेन शरत्पवनेन इव, कामेन दूरस्थां तां प्रभां स्त्रीं पीड्यते इति। एवं रामः शरत्कालरात्रौ विरहशोकदुःखितः प्रियायाः चिन्तया संतप्तः, सुग्रीवस्य आदेशस्य प्रतीक्षया स्थितः।