गन्धर्वाप्सरसां गणैः परिवृतः स देवेश्वर इव क्रीडन्, सुग्रीवः स्वकार्यार्थानि मन्त्रिभ्यः समर्प्य तेषां मन्त्रेषु नाभ्युपेयाय। राज्यस्य सर्वसंशयान् निहत्य, स्वेच्छया विहरन्, निश्चितार्थः, धनस्य तत्त्ववित्, कालविशेषधर्मज्ञश्च स राजा बभूव। तस्मिन्नेवं स्थिते, वायुपुत्रः हनूमान् वाक्यविशारदः, वाक्यस्य सारज्ञः, मनोहैः, युक्तियुक्तैश्च वाक्यैः वानरपतिं प्रबोधयितुम् आरब्धवान्। स हनूमान् हितानि, सत्यानि, शिवानि, यथोचितानि, धर्मार्थयुक्तानि, स्नेहसहितानि, विश्वासप्रदानि च वाक्यानि सुमधुरया वाचा वानरपतये न्यवेदयत्। स वानरपतिं समीपं गत्वा उवाच—"राज्यं प्राप्तं, कीर्तिश्च लब्धा, वंशस्य च श्रीः वर्धिता।" सख्युः समुदायः स्थितः; तदर्थं त्वया कर्तव्यं, यः सख्येषु कालमवेत्ति, स एव सम्यगाचरति। यस्य कोशदण्डमित्रात्मनः सर्वे सम्यग्व्यवस्थिताः, तस्य राज्यं कीर्तिः बलं च वर्धते; स एव महद्दैवत्वं भुङ्क्ते। तस्मात् त्वं सदाचारयुक्तः, सुरक्षितमार्गस्थितश्च, सख्युः कृतार्थ्यं यथायोग्यं कर्तुमर्हसि। यः सर्वकर्माणि परित्यज्य सख्युः कृते न करोति, यस्य उत्साहः मोहात् विक्षिप्यते, स दुःखेन न बाध्यते। यः सख्युः कृते काले गते करोति, स महानपि कार्यं कृत्वा सख्युः प्रयोजनं न सम्पद्यते। तस्मात् अस्य कार्यस्य काले नातिवृत्ते, हे रिपुसूदन, राघवस्य हेतोर्वैदेह्याः अन्वेषणं आरब्धव्यम्। यः कालज्ञः स तव समीपे काले गते न निवेदयति, यद्यपि स त्वदीयाज्ञायाम् उत्सुकः भक्तश्च। राघवः तव वंशस्य वृद्धिकर्ता, चिरकालसम्बन्धी, अनन्तवीर्यः, गुणेषु च तुल्यः नास्ति। तस्मात् यद् पूर्वं स त्वत्तः कृतवान्, तत् त्वया तस्मै कर्तव्यम्; वानराधिप, त्वं वानरश्रेष्ठान् आज्ञापयितुमर्हसि। कालः आज्ञां विना न गच्छति; केवलं आज्ञापिते कार्ये कालेन विलम्बः जायते। अन्यः न कुर्यात् अपि, त्वं कार्यकर्ता; किमुत प्रतिकर्तव्ये राज्येन प्राणैर्वा। महाबलपराक्रान्तवानरऋक्षपतिः, किं त्वं दशरथात्मजस्य प्रीत्यर्थं कर्तव्ये विलम्बं करोति? दशरथात्मजा स्वबाणैः देवदानवमहोरगान् अपि निगृह्णाति; स त्वां प्रतिज्ञां प्रतीक्षते। स जीवितं अपि निःशङ्कं त्यक्तुं समर्थः, महदुपकारं कृतवान्; तस्मात् वैदेह्याः अन्वेषणं भूमौ नभसि च कार्यम्। न देवाः, न दानवाः, न गन्धर्वाः, नासुरमरुतगणाः, न यक्षाः तं भययितुं शक्नुवन्ति; किं पुनः राक्षसाः? तस्मात् यः एषः महावीर्यः पूर्वं तव कृते कृतवान्, स तव प्रियं रामस्य सर्वेण मनसा कर्तव्यम्। त्वदीयया आज्ञया, वानराधिप, न भूमौ, न जले, न नभसि कस्मिंश्चिद् विघ्नः अस्ति। तस्मात् कः किम्, कुत्र कर्तव्यमिति निर्दिश; त्वाम् अनवद्यं पुरतः अनन्तबलाः दुर्जयाः वानराः तिष्ठन्ति। एवं समये सुस्पष्टं वाक्यम् हनूमता उक्तं श्रुत्वा, धर्मसम्पन्नः सुग्रीवः उत्तमं मन्त्रम् अभ्यचिन्तयत्। "मम सर्वसेना सर्वे च सेनाप्रधानाः शीघ्रं अग्रे समागच्छन्तु" इति त्वरया आज्ञां दत्तवान्। ये शीघ्रगामिनः दृढनिश्चयाः सीमासु तिष्ठन्ति वानराः, ते मम आज्ञया शीघ्रं संगच्छन्तु; त्वं च पश्चात् कार्यं परीक्षस्व। यदि कश्चन वानरः पञ्चदशदिनात् परं आगच्छेत्, तस्य मृत्युदण्डः; तत्र विचारः न कर्तव्यः। वरिष्ठवानराः स्वगणैः सह मम आज्ञां दृढं गृह्य आगच्छन्तु; एवं वानरेन्द्रः तेजस्वी सुग्रीवः आज्ञां स्थापयित्वा स्वगृहं प्रविवेश। एतस्मिन्नेव काले, सुग्रीवे गृहम् प्रविष्टे, मेघव्यूढे नभसि, वर्षारात्रौ रामः विरहदुःखेन संतप्तः स्थितवान्। स शरत्कालं निर्मलं व्योम, निर्मलचन्द्रमण्डलम्, चन्द्रप्रभया सिक्तां रात्रिं च दृष्ट्वा, सुग्रीवस्य रमणीयवृत्तिं, सीतायाः अपहृतिं, कालस्य च अतिक्रमणं दृष्ट्वा, दुःखेन विवर्णः अभवत्। क्षणं मोहं गत्वा, बुद्धिमान् राघवः चेतनां पुनः प्राप्तः, हृदयस्थितां वैदेहीं चिन्तयामास। स निर्मलविद्युद्भिरहितं, मेघरहितं, बकक्रौञ्चनिनादितं शरत्कालं व्योम दृष्ट्वा, दुःखपूर्णया वाचा विललाप। स्वर्णशृङ्गाभिरलङ्कृतस्य पर्वतस्य शिखरे उपविष्टः, शरद्व्योमावलोकनात्, प्रियायाः स्मरणं कृतवान्। यत्र सा युवती पूर्वम् आश्रमे बकक्रौञ्चनिनादैः क्रीडितवती, सा मया विना कथं सुखं प्राप्नोति? सुकुमारतरवः सुवर्णसदृशाः प्रतिपुष्पिताः दृष्ट्वा, सा युवती मां अदृष्ट्वा कथं प्रमोदं लभते? या पूर्वं मृदुलया वाचा हंसानां मधुरनिनादैः जागरिता, सा सुमध्यमां कथं सुखं लभते? चक्रवाकानां सहचारिणां क्रन्दितं श्रुत्वा, सा कमललोचना कथं भविष्यति? अहं तु आज सरः, नदी, कूप, वनानि, काननानि च विचरन् अपि, तां मृगाक्षीं विना सुखं न लभे। एवं धर्मात्मा रामः विरहवेदनया संतप्तः, प्रियायाः चिन्तनं कृत्वा, शरत्कालस्य शोभां विलोक्य, हृदयमपि विषण्णम् अभवत्।