वीरः कृतज्ञः कृतं प्रत्युपकारेण प्रतिपद्यते, अकृतज्ञस्तु न प्रतिकरोति, स अन्तेव साधूनां हृदयानि विदारयति। एतदाकर्ण्य लक्ष्मणः कृताञ्जलिः स तानि वचनानि समादृत्य रामं प्रति स्वस्य शुभमुपस्थितिं दर्शयन् इदं वचनमुवाच—"राजन्, यद्यदुक्तं भवता, तत्सर्वं तव मनसि स्थितम्। वानराधिपतिः शीघ्रमेव कर्तव्यं करिष्यति। त्वं शरदृतुम् प्रतीक्षस्व, एष वर्षा धैर्येण सहस्व, रिपून् निग्रहितुम् स्थितः भव।" एवमुक्ते, श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना विरचिते किष्किन्धाकाण्डे एकोनत्रिंशः सर्गः प्रवर्तते। तत्र, मेघविहीनं विद्युत्संयुक्तशून्यं निर्मलं गगनं पश्यन्, बकानां कलरवैरुपेतं, रमणीयचन्द्रप्रभया शोभितं च, सुग्रीवं च दृष्ट्वा—यः स्वार्थसिद्धः धर्मार्थयोः प्रवृत्तौ विलम्बमानः, सर्वथा कामपथे मनः प्रवर्तयन्, स्वकार्याणि सम्पन्नानि, कामाः पूर्णाः, स्त्रीसङ्गे निरतः, सर्वे अभिलषितार्थाः प्राप्ताः, स्वप्रियया भार्यया च काम्यया तारया च सह दिनरात्रं विहरन्, कृतकृत्यः, चिन्तारहितः, इन्द्रवत् गन्धर्वाप्सरसां मध्ये क्रीडन्, मन्त्रिभ्यः कार्याणि समर्प्य, तेषां मन्त्राणां नानुगृह्णन्, राज्यसन्देहसमाप्तः, यथेष्टं जीवन्, अर्थस्य स्वरूपं ज्ञात्वा, कालस्य विशेषधर्मं च बुभुत्सुः, वायुपुत्रः वाक्यविशारदः, वाक्यस्य सारज्ञः, वानराधिपतिं विविधैः मधुरैः युक्तयुक्तैः वाक्यैः प्रोत्साहयितुम् आरब्धवान्। स हितानि, सत्यानि, कल्याणानि, युक्तानि, धर्मयुक्तानि, नीतिसंयुक्तानि, स्नेहसहितानि, विश्वासजनकानि च वचनानि उक्तवान्। हनुमान् वानराधिपतिं समीपं गत्वा इदं वचनमुवाच—"राज्यं प्राप्तम्, कीर्तिः च लब्धा, वंशस्य समृद्धिः वर्धिता। मित्रसमवायः तिष्ठति, तद् भोः त्वया साधनीयम्। यः मित्रेषु कालयुक्तः सदा प्रवर्तते, स एव सम्यक् आचरति। यस्य कोषदण्डमित्रात्मसमन्वितं राज्यं, कीर्तिः, बलं च वर्धते, स एव महद्राज्यं भोक्तुमर्हति। अतः त्वं सदाचारसमन्वितः, सुरक्षितपथस्थितः, यथायोग्यं मित्रार्थं कृतं कार्यं साधयितुमर्हसि। यः सर्वाणि कृत्यानि परित्यज्य मित्रार्थं न प्रवर्तते, यस्य उत्साहः मोहात् विक्षिप्तः, स दुःखेन न बाध्यते। यः कालयुक्तं कृत्यं न कृत्वा, कालातीतः सन्, मित्रार्थे कर्म करोति, स महान् अपि कार्यं कृत्वा, मैत्रीफलम् न प्राप्नोति। अतः, अस्य मित्रस्य कार्यस्य कालः नातिक्रामितः, शत्रुनिग्रहे त्वयि स्थिते, वैदेह्याः अन्वेषणं राघवस्य कृते आरभ्यताम्। यश्च कालयुक्तः बुद्धिमान्, स त्वां न निवेदयति कालस्य अतिक्रान्तिं, यद्यपि स त्वदीयाज्ञायाः काङ्क्षी, त्वत्प्रणिधानसमन्वितः च। राघवः तव वंशस्य समृद्धिकारकः, दीर्घकालसंबन्धी, अनन्तबलः, गुणैः अतुलनीयः। अतः, यथासौ पूर्वं त्वत्तः कृतं, तथैव त्वया तस्य कर्तव्यम्, वानराधिपते, त्वं वानरयूथपतिं आज्ञापयितुमर्हसि। कालः आज्ञां विना न गच्छति; आज्ञायाः अनन्तरं एव कृत्यस्य कालः अतिक्रामति। अन्यो न कुर्यात् अपि, त्वं तु कार्यकर्ता, किम् पुनः प्रतिकर्तव्ये राज्येन अपि, जीवितेन अपि। महाबलपराक्रमसम्पन्न वानरऋक्षाधिपते, किं कारणं, यत् दशरथात्मजस्य प्रियं कार्यं विलम्बसे? दशरथात्मजः स्वबाणैः देवदानवनागान् अपि निग्रहीतुं समर्थः, स तु तव प्रतिज्ञाम् अपेक्षते। स जीवितमपि न सन्दधाति, महान् उपकारः कृतः; अतः वैदेह्याः अन्वेषणं पृथिव्याम्, आकाशे अपि क्रियताम्। न देवा, न दानवा, न गन्धर्वा, न असुरमरीचयः, न यक्षगणाः तं भययितुं शक्नुवन्ति—किं पुनः राक्षसाः? अतः, यः एवमधिकबलसम्पन्नः पूर्वं तव कृते कृतवान्, स प्रियं रामस्य कर्तव्यम्, त्वया सर्वेण मनसा। त्वया आज्ञाप्यमाने, वानराधिपते, न पृथिव्यां, न जलमध्ये, न आकाशे, कस्यचित् कश्चन विघ्नः अस्ति। अतः, कोऽत्र किं कर्तव्यम्, कुत्र कर्तव्यमिति निर्दिश; त्वं दोषरहितः, तव पुरतः अनन्ताः, अजय्याः वानराः तिष्ठन्ति।" एवं सम्यगुक्तं कालयुक्तं वचनं श्रुत्वा, स धर्मसमन्वितः सुग्रीवः उत्तमं मन्त्रम् अचिन्तयत्। ततः, "मम सर्वा सेना, सर्वे च यूथपतयः शीघ्रं अग्रे समागच्छन्तु," इति तदर्थं सर्वेभ्यः आज्ञां दत्तवान्। ये शीघ्रगामिनः, निश्चयसम्पन्नाः, सीमासु तिष्ठन्ति, ते वानराः मम आज्ञया शीघ्रं सर्वान् आनयन्तु; त्वं च अनेन कार्ये स्वयं निरीक्षणं कुरु। यः वानरः पञ्चदशाहात् परं आगच्छति, तस्य मृत्युदण्डः भविष्यति; अत्र किञ्चित् चिन्तनं न कर्तव्यम्। ये ज्येष्ठवानराः, तैः सह स्वगणैः मम आज्ञां दृढं गृह्य आगन्तव्यम्। एवं स प्रगुणवान् वानरयूथपतिः, उत्तममाज्ञां स्थाप्य, स्वगृहं प्रविवेश। शृणु त्रिंशत्तमं सर्गम्। अथ, सुग्रीवे गृहं प्रविष्टे, मेघविप्रभं गगनं दृष्ट्वा, रामः वर्षरात्रौ स्थित्वा, विरहशोकाभिहतः अभवत्। शरत्कालगतं, विमलचन्द्रमण्डलम्, चन्द्रप्रभया विलिप्तां रात्रिं च दृष्ट्वा, सुग्रीवं च कामवशं गतं, जानक्याः विप्रलम्भं, कालस्य च अतिक्रमणम् अनुभूय, स रामः महता दुःखेन क्लान्तचित्तः अभवत्।