ततः श्रीरामः शुभाङ्गि, सुग्रीवस्य च नद्यः च अनुग्रहम् इच्छन्, यथोचितकालस्य प्रतीक्षां कुर्वन् स्थितवान्। वीरः हि उपकारस्य प्रतिकारं कुर्यात्; कृतघ्नः तु अकर्तृत्वा साधूनां हृदयानि विदारयति। एवं श्रुत्वा लक्ष्मणः कृताञ्जलिः तानि वाक्यानि पूजयन्, स्वसौम्यभावं दर्शयन् रामं प्रत्युवाच—"राजन्, यत् त्वयाऽभिलषितं तदेव; कपीन्द्रः शीघ्रं कर्म करिष्यति। शरदृतुम् प्रतीक्षस्व, एतत् वर्षं सहस्व, शत्रुसंयमने धैर्यं धारय।" इतः परं, महर्षेः वाल्मीकेः काव्ये कीष्किन्धाकाण्डे एकोनत्रिंशः सर्गः आरभ्यते। तत्र, दिवं विद्युत्प्रभया रहितं, मेघशून्यं, बककूजनैः पूर्णं, रम्यम् इन्दुप्रभया शोभितं दृष्ट्वा, सुग्रीवं च, कार्यसिद्धिं प्राप्तम्, धर्मार्थलाघवे विलम्बमानम्, सर्वथा कामपथे प्रवृत्तचित्तम्, तस्य सर्वाणि कार्याणि कृतानि, कामाः च पूर्णाः, सदा स्त्रीसमाजे मग्नः, सर्वाभिलषितसिद्धिः, चिन्तारहितः, स्वपत्नीं प्रियां तारां च समीपे स्थापयित्वा, अहर्निशं क्रीडन्, कार्यसिद्धः, चिन्ताशून्यः, स्वधर्मे स्थितः, स्वराज्यस्य सर्वसंशयान् निवार्य, यथेष्टं वर्तते, अर्थस्य तत्त्ववित्, कालविशेषधर्मज्ञः च। तत्र, वायुपुत्रः हनुमान्, वाक्यकुशलः, वाक्यस्य सारं जानन्, सुग्रीवं विविधैः मधुरैः युक्तयुक्तैः च वाक्यैः प्रेरयितुम् आरब्धवान्। हितानि, सत्यानि, कल्याणानि, यथोचितानि, धर्मयुक्तानि, नीतिसंयुक्तानि, स्नेहसहितानि, विश्वासजनकानि वाक्यानि उक्तानि। हनुमान् कपीश्वरं समीपगत्वा एवं वाक्यम् उवाच—"राज्यं प्राप्तं, कीर्तिः च, वंशस्य समृद्धिः च वर्धिता।" "मित्रसमवायः अपि तिष्ठति; तत् त्वया साधनीयम्। यः मित्रेषु कालज्ञानवान् सदा सम्यक् आचरति। यस्य कोशदण्डमित्रात्मानः सर्वे सम्यग्व्यवस्थिताः, तस्य राज्यं, कीर्तिः, बलं च वर्धते; स एव महद्राज्यं भुङ्क्ते। अतः, त्वं सदाचारसमन्वितः, सुरक्षितमार्गे स्थितः, यथायोग्यं सख्यार्थं कृतं कार्यं साधयितुम् अर्हसि। यः सर्वाणि कार्याणि परित्यज्य सख्यार्थं न करोति, यस्य उत्साहः मोहात् व्याकुलः, स दुःखेन न बाध्यते। यः कालातीतं सख्यार्थं करोति, स महदपि कृतं कृत्वा सख्यस्य लक्ष्यं न साधयति। अतः, अस्य कार्यस्य कालः नातिक्रान्तः, हे रिपुसूदन, रामस्य हेतोः वैदेह्याः अन्वेषणं आरभ्यताम्।" "न च कालज्ञः तव समीपे कालातिक्रान्तिं निवेदयति, यद्यपि स तव आज्ञायाः आकाङ्क्षी, भक्तः च, हे राजन्। राघवः तव वंशवृद्धेः कारणम्, पुरातनः बान्धवः, अनन्तबलः, गुणानां च अगणनीयः। तस्मात्, यथापूर्वं स तव कृते कृतवान्, तथैव त्वं तस्य कृते कर्तुम् अर्हसि; कपीश, त्वया कपिसेनापतीन् आज्ञापयितुम् अर्हसि।" "न हि कालः आज्ञां विना गच्छति; केवलं आज्ञाप्राप्ते काले एव कार्यं भवति। अन्यः न कुर्यात् अपि, त्वं तु कार्यकर्ता; किं पुनः प्रतिकारकाले, राज्येन अपि, प्राणैः अपि। महाबलपराक्रान्त कपीश, किं कारणं यद् रामस्य प्रीत्यर्थं कार्ये विलम्बः? दशरथात्मजः स्वबाणैः देवान्, दानवान्, महोरगांश्च वशे कर्तुं समर्थः; स तु तव प्रतिज्ञां पश्यति।" "स प्राणैरपि निःसंशयं दातुम् उद्यतः, महदुपकारं कृतवान्; अतः, भूमौ, नभसि च, वैदेह्याः अन्वेषणं क्रियताम्। न देवा, न दानवाः, न गन्धर्वाः, न असुरमरुतगणाः, न यक्षाः तं कम्पयितुं शक्नुवन्ति—राक्षसाः तु किं पुनः? अतः, यः एवं समर्थः पूर्वं तव कृते कृतवान्, स तव प्रियं रामस्य सर्वहृदया कर्तव्यं।" "त्वदीया आज्ञया, हे कपीश, अस्माकं भूमौ, जलमध्ये, न च आकाशे, कस्यचित् विघ्नः न अस्ति। तस्मात्, कः किम्, कुत्र च, कर्तव्यं इति आज्ञापय; अनन्ताः, दुर्जयाः कपयः तव पुरतः तिष्ठन्ति।" एवं समये युक्तं हितं च वाक्यं श्रुत्वा, गुणसम्पन्नः सुग्रीवः उत्तमं मन्त्रम् अकरोत्। "मम समग्रसेना सर्वे च सेनापतयः शीघ्रं अग्रे समागच्छेयुः, तत् साध्यताम्। ये शीघ्राः, धृतिमन्तः कपयः सीमासु रक्षिणः, ते मम आज्ञया शीघ्रं सर्वान् आनयन्तु; त्वं च पश्चात् कर्म यथावत् निरीक्षस्व।" "यदि कश्चित् कपिः पञ्चदशाहात् परं आगच्छेत्, तस्य मृत्युदण्डः; तत्र विचारः न कर्तव्यः। ये वृद्धाः कपयः, स्वजनैः सहिताः, मम आज्ञां दृढं गृह्णन्तु; एवं कपीन्द्रः तेजसा युक्तः, एषा आज्ञां स्थाप्य, स्वभवनं प्रविवेश।" अथ त्रिंशः सर्गः आरभ्यते। यदा सुग्रीवः स्वगृहं प्रविष्टः, मेघश्च नभः व्यपगतः, तदा रामः वर्षरात्राव्, विरहशोकपीडितः, स्थितवान्। स शरत्कालीनं विमलं नभः, निर्मलचन्द्रमण्डलम्, चन्द्रप्रभया सिक्तां शरत्कालरात्रिं च दृष्ट्वा, दुःखेन संतप्तः अभवत्।