रामः तु विश्वासपूर्णेन हृदया निश्चितवान् यत् सुग्रीवः विश्रान्त्वा स्वकालं ज्ञात्वा न संशयः स्वकर्तव्यं स्मरिष्यति। तस्मात्, सः शोभने सीते, अहम् अपि सुग्रीवस्य च नदीनां च प्रसादकामः सम्यक् समयस्य प्रतीक्षां करोमि। वीरः हि उपकारं प्रत्युपकारेण प्रतिपद्यते; कृतघ्नः पुनः प्रतिकर्तुं न इच्छन् साधूनां हृदयं विदारयति। एवं श्रुत्वा लक्ष्मणः कृताञ्जलिः तानि वचनानि सम्मान्य रामं प्रति स्वमङ्गलमुपस्थितिं दर्शयन् उवाच—"राजन्, यत् त्वया उक्तम्, तत् सर्वं तव मनसि स्थितम्; प्लवंगेश्वरः शीघ्रं कर्तव्यं करिष्यति। शरदृतुम् प्रतीक्षस्व, वर्षाकालं सहस्व, रिपून् निग्रहीतुं धैर्यं कुरु।" इदानीं, कीष्किन्धाकाण्डस्य एकोनत्रिंशत्तमः सर्गः शृणु। यदा नभः विद्युत्संवृत्तं मेघरहितं चक्रवाककूजनैः पूरितं रम्यम् इन्दुकरैः शोभितं च दृष्ट्वा, तदा रामः अपश्यत् सुग्रीवम्—सः स्वार्थसिद्धः, धर्मार्थयोः प्रवृत्तौ मन्दः, सर्वथा कामपथे एव स्थितचित्तः। तस्य सर्वकार्याणि सिद्धानि, सर्वकामाः पूर्णाः, सः स्त्रीसंगेन नित्यं संलग्नः, सर्वेषां प्रियाणां प्राप्त्या निःशंकः। स्वया प्रियतमा भार्यया तया च तारा यया काम्या सह, सः दिवानिशं क्रीडन्, सर्वार्थसिद्धः, चिन्तारहितः वर्तते। देवाधिपतिवत् गन्धर्वाप्सरसां मध्ये क्रीडन्, मन्त्रिषु कार्यं न्यस्य, तेषां मन्त्रम् अनादृत्य, राज्ये सर्वसंशयान् अपाकृत्य, यथेष्टं वर्तमाने, अर्थस्य स्वरूपं जानन्, कालधर्मस्य विशेषं च विज्ञाय, वायुपुत्रः वाक्यविशारदः हनुमान् मनोहरैः हेतुमद्भिः वाक्यैः सुग्रीवं प्रेरयितुं प्रयत्नं चकार। हितानि, सत्यानि, शुभानि, यथोचितानि, धर्मयुक्तानि, नीतिसंयुक्तानि, स्नेहान्वितानि, विश्वासजनकानि वाक्यानि तेन उक्तानि। हनुमान् तदा सुग्रीवस्य समीपम् उपगम्य उवाच—"राज्यं प्राप्तम्, कीर्तिः लब्धा, वंशस्य समृद्धिः च वर्धिता।" "मित्रसमूहः अपि तिष्ठति; तत् त्वया साधनीयम्। यः मित्रेषु कालज्ञानवान्, सः एव यथाकालं कर्म करोति। यस्य कोशदण्डमित्रात्मनः सर्वं सम्यक् व्यवस्थितम्, तस्य राज्यं, कीर्तिः, तेजश्च वर्धते; सः एव महद् ऐश्वर्यम् उपभुङ्क्ते।" "तस्मात्, त्वं सदाचारवान् सुरक्षितमार्गस्थश्च, मित्रार्थे कृतकार्यं यथार्हम् संपादय। यः सर्वाणि कर्माणि परित्यज्य मित्रार्थे न करोति, यस्य उत्साहः मोहात् नश्यति, तं दैवविपत्तिः न बाधते।" "यः पुनः काले अतीते मित्रार्थे करोति, सः अपि महत् कार्यं कृत्वा मित्रधर्मं न पूरयति। अतः अस्माकं मित्रस्य कार्यं कालात्यये न स्थितम्; राघवस्य कृते वैदेह्याः अन्वेषणं आरभ्यताम्।" "यः कालज्ञः सः अपि, त्वदाज्ञया कालात्ययं न निवेदयति, यद्यपि सः उत्साही तवाज्ञाकारी च। राघवः तव वंशस्य समृद्धेः कारणम्, दीर्घकालिकः बन्धुः, अपारवीर्यः, गुणैः अपि अनुत्तमः।" "तस्मात्, यत् सः पूर्वं त्वदर्थं अकरोत्, तत् त्वया तस्य कृते कर्तव्यम्; कपिश्रेष्ठ, त्वं कपिसेनानां श्रेष्ठान् आज्ञापय।" "कालः तु आज्ञां विना न गच्छति; आज्ञाप्राप्ते एव कर्मणः कालः अतिवर्तते। अन्यः अपि न कुर्यात्, त्वं कपिश्रेष्ठः कर्ता; किं पुनः प्रतिकर्तव्ये राज्येन अपि वा प्राणेन च?" "त्वं महाबलपराक्रमेण कपिवानरभल्लानां प्रभुः, किं कारणं यत् दशरथात्मजस्य प्रियतमे कार्ये विलम्बं करोति?" "दशरथस्य सुतः तु बाणैः देवदानवराक्षसान् अपि निग्रहीतुं समर्थः; सः तु तव प्रतिज्ञां पालयति।" "सः, प्राणान् अपि त्यक्तुम् उद्यतः, महत् उपकारं कृतवान्; तस्मात् भूमौ, नभसि, सर्वत्र वैदेह्याः अन्वेषणं क्रियताम्।" "न देवाः, न दानवाः, न गन्धर्वाः, न असुरमरुतः, न यक्षः तस्य भीतिं जनयितुं शक्नुवन्ति—किं पुनः राक्षसाः?" "एवं शक्तिम् उपेत्य यः पूर्वं त्वदर्थे अकरोत्, त्वं तस्य रामस्य प्रियतमं सर्वेण हृदया कुरु।" "त्वदाज्ञया अस्माकं पृथिव्यां, जलमध्ये, नभसि, कस्यचित् बाधा नास्ति।" "तस्मात्, त्वया निश्चित्य कः किम् कुर्वीत, कुत्र च, आज्ञाप्यताम्; अनन्ताः दुर्जयाः कपयः तव पुरतः तिष्ठन्ति।" एवं समययुक्तं हितवचनं श्रुत्वा, सुग्रीवः धर्मसम्पन्नः उत्तमं मन्त्रं कर्तुं आरब्धवान्। सः आज्ञापयत्—"मम सर्वा सेना सर्वे च सेनापतयः शीघ्रं अग्रे समागच्छन्तु।" "ये शीघ्रगतयः निश्चलनिश्चयाः सीमापालकाः कपयः, ते ममाज्ञया शीघ्रं सर्वान् आनयन्तु। त्वं च स्वयम् कार्यं परिशीलय।" "यदि कश्चित् कपिः पञ्चदशदिनेभ्यः अधिकं विलम्ब्य आगच्छति, तस्य मृत्युदण्डः; विचारः न कर्तव्यः।" "ये कपिवृद्धाः तेषां अनुयायिभिः सह ममाज्ञां दृढं गृहित्वा आगच्छन्तु।" इति सः तेजस्वी कपिश्रेष्ठः एवमाज्ञां स्थाप्य स्वगृहं प्रविवेश। इदानीं, त्रिंशत्तमं सर्गं शृणु। यदा सुग्रीवः स्वगृहं प्रविष्टः, मेघाः अपि व्यपगताः, तदा रामः वर्षाकाले रात्रौ स्थित्वा विरहशोकसम्पीडितः बभूव।