भाद्रपदमासे, हे ब्रह्मन्, ब्राह्मणानां पाठनाय सामगीतिसमये समुपस्थिते, रामः लक्ष्मणं संबोधयति। तस्मिन्नेव समये, कोसलाधिपः भरतः स्वकार्याणि सम्पूर्ण्य, सम्पदः संगृह्य, आषाढमासं प्राप्तः सञ्जायते। सरयूनदी अपि पूर्णा सन्ती, तस्य प्रवाहः तीव्रः जातः, तस्य शब्दः अयोध्यायाः शब्दमिव प्रतीतिः, यदा रामः पुनरागच्छति। सुग्रीवः, गुणसम्पन्नः, शत्रून् विजित्य, पत्न्या पुनः सन्निहितः, महराज्ये प्रतिष्ठितः सुखमुपभोगति। किन्तु रामः, लक्ष्मणं प्रति, स्वपत्नीं हृतां, महराज्यं च विना, दुःखसागरं पतितः, जलक्लिन्नं तटमिव अवनमति। तस्य दुःखं अतिविस्तीर्णम्, वर्षाः अतीव दुर्गमाः, रावणः च महान् शत्रुः, समक्षं प्रकटः। रामः दृष्ट्वा, अस्मिन्नेव ऋतौ युध्यार्थं अयोग्यतां, मार्गाणां च दुर्गमतां, सुग्रीवस्य च शिथिलत्वं, मौनं धत्ते। यः चिरकालं दुःखितः, अधुनैव पत्न्या पुनः सन्निहितः, रामस्य च कार्यं गुरुतरम्, तस्मात् वानरं प्रति वक्तुम् इच्छां न करोति। विश्रान्तः कालं ज्ञात्वा, सुग्रीवः कर्तव्यं स्मरिष्यति, नात्र संशयः। अतः, हे शुभे, रामः सुग्रीवस्य, नदीनां च अनुग्रहं कामयमानः, योग्यं कालं प्रतीक्षते। वीरः उपकारं उपकारेण प्रत्युपकारं करोति; कृतघ्नः च, अप्रत्युपकारं कृत्वा, साधूनां हृदयम् आघातयति। एवं श्रुत्वा, लक्ष्मणः, अञ्जलिं कृत्वा, रामस्य वचनं पूजयन्, स्वं शुभं सन्निधिं दर्शयन्, रामं प्रत्युवाच। “राजन्, यत् त्वया उक्तं, तव इच्छैव; वानराधिपः शीघ्रं कर्म करिष्यति। शरदृतुम् प्रतीक्षस्व, वर्षं सहस्व, शत्रुसंयमने दृढः भव।” इदानीं, हे श्रोते, वाल्मीकि-रामायणे, किष्किन्धाकाण्डे, एकोनत्रिंशः सर्गः आरभ्यते। तत्र, लक्ष्मणः निर्विद्युत् निरमेघं आकाशं, बकानां कलरवं, रम्यं चन्द्रोदयम् अवलोकयति। सुग्रीवः, स्वसिद्ध्यै समृद्धः, धर्मार्थे विलम्बं कुर्वन्, सुखमार्गे मनः स्थितम्। तस्य कार्याणि सम्पूर्णानि, कामाः सिद्धाः, स्त्रीसङ्गे सदा मग्नः, सर्वेषां कामानां प्राप्तिः, चिन्तारहितः। स्वया प्रियया पत्न्या तारा च सन्निहिता, दिवानिशं रममाणः, कार्यसिद्धः, चिन्तारहितः। सुग्रीवः, सुरेश्वर इव गन्धर्वाप्सरसां मध्ये क्रीडन्, मन्त्रिभ्यः कार्यं समर्प्य, तेषां मन्त्रं न श्रुणोति। राज्ये सर्वविकल्पाः नष्टाः, स्वेच्छया जीवन्, कार्यनिश्चयः, अर्थस्य स्वरूपं ज्ञात्वा, कालस्य विशिष्टधर्मं बुभुत्सन्। तत्र, वायुपुत्रः हनुमान्, वाक्यकुशलः, तस्य वाक्यार्थं जानन्, सुग्रीवाय विविधैः मधुरैः युक्तयुक्तैः वाक्यैः प्रेरयितुम् आरभते। हनुमान्, हितं, सत्यं, कल्याणं, यथोचितं, धर्मयुक्तं, नीतियुक्तं, स्नेहयुक्तं, विश्वासजनकं वाक्यं भाषितवान्। वानराधिपं समीपं गत्वा, हनुमान् वदति—“राज्यं प्राप्तम्, कीर्तिः च, वंशस्य समृद्धिः वर्धिता। मित्रसमूहः स्थिरः; तत्, हे प्रभो, कर्तव्यं। यः मित्रेषु कालं जानाति, सदा यथाकालं कर्म करोति। राज्यं, कीर्तिः, शक्तिः च तस्य वर्धते, यस्य कोशः, दण्डः, मित्राणि, आत्मा च सम्यक् स्थितानि; स एव महद् ऐश्वर्यं भुङ्क्ते। अतः, त्वं, सदाचारयुक्तः, सुरक्षितमार्गे स्थितः, मित्रार्थं कृतं कार्यं यथोचितं कर्तुम् अर्हसि। यः सर्वकार्याणि परित्यज्य, मित्रार्थं न करोति, यस्य उत्साहः मोहेन विघ्नितः, सः आपदाभिः न अभिभूतः। यः मित्रार्थं कृत्यं कालातीतं कृत्वा, महत् अपि साधयन्, सः मित्रस्य अर्थं न साधयति। अतः, एषः अस्माकं मित्रस्य कार्यम्, हे शत्रुसूदन, कालः न अतीतः; राघवस्य वैदेहीं अन्वेष्टव्यम्। यः कालं जानाति, सः तव समीपं न कथयति, यद्यपि सः उत्सुकः, तव आज्ञायाम् समर्पितः। राघवः तव वंशवृद्धेः कारणः, दीर्घकालीनः बान्धवः, अपरिमितबलः, गुणैः अपि अतुलः। अतः, तस्य यत् पूर्वं कृतं, तत् त्वया कर्तव्यम्; वानराधिप, त्वं श्रेष्ठवानराणां आज्ञां दातुम् अर्हसि। कालः आज्ञा विना न गच्छति; केवलं आज्ञायाम् एव कर्मस्य कालः लीयते। यदि अन्यः न करोति, त्वं वानराधिपः कर्ता; किम् पुनः प्रत्युपकारे, राज्येन अपि, जीवनेन अपि। महाबलः, अतिवीर्यवान् वानरवानराधिपः, किम् विलम्बं करोति, यः दशरथसुतस्य प्रियं कार्यं कर्तुम् अर्हति? दशरथसुतः, तस्य बाणैः, देवदानवमहानागान् अपि वशं कर्तुं समर्थः; तथापि सः तव वचनं प्रतीक्षते। सः, जीवितं अपि त्यक्तुम् अचिन्त्यः, महद् उपकारं कृतवान्; अतः, भूमौ, आकाशे अपि, वैदेहीं अन्वेष्टव्यम्। न देवाः, न दानवाः, न गन्धर्वाः, न असुरमरुत्गणाः, न यक्षाः तं भययितुं शक्नुवन्ति—राक्षसाः तु किम्। अतः, यः एवं शक्तियुक्तः पूर्वं तव कृते कृतवान्, त्वं तस्य रामस्य प्रियं सर्वहृदयेन कर्तुम् अर्हसि। तव आज्ञायाम्, हे वानराधिप, अस्माकं भूमौ, जलमध्ये, आकाशे अपि, कस्यापि बाधा न अस्ति। एवं, वाल्मीकि-महाकाव्ये, रामस्य, लक्ष्मणस्य, सुग्रीवस्य, हनुमतः च भावनाः, कार्ये, कालानुकूल्ये, मित्रधर्मे च, एकत्र प्रवहन्ति।