राज्ञां अभियानानि समाप्तानि, सेनाः मार्गेषु स्थिताः, जलप्रवाहेन शत्रुत्वं च पन्थाश्च समं कृतम्। भाद्रपदमासे, हे ब्राह्मन्, ब्राह्मणानां पाठनाय सामगीतये च कालः प्राप्तः। नूनं भरतः कोसलाधिपः कृतकार्यः संचितसंपदः आशाढमासं प्राप्तः। सरयू नदी पूर्णा जाता, तस्य प्रवाहः तीव्रः, तस्य शब्दः मम मतिपूर्वकं अयोध्यायाः शब्दमिव प्रतीतिः, यदा अहं प्रत्यागच्छामि। सुग्रीवः गुणसम्पन्नः, शत्रून् विजित्य, स्वपत्नीं पुनः प्राप्त्वा, महाराज्ये प्रतिष्ठितः सुखं भजते। अहं तु लक्ष्मण, पत्न्याः वियोगेन, विशालराज्यस्य अपहारेण, जलप्रवाहेन क्षीणतटमिव दुःखसागरं पतितः। मम दुःखं विशालं, वर्षाः अत्यन्तदुष्कराः, रावणः महाशत्रुः अनन्तः मम पुरः प्रकटितः। इमं कालं अभियानाय अनुकूलं न पश्यन्, मार्गाः अतिदुष्कराः, सुग्रीवः च नम्रः, अहं किञ्चन न उक्तवान्। यः दीर्घकालं दुःखितः, यः स्वपत्नीं नूतनं प्राप्तवान्, मम कार्यं च गुरुतरं, तस्मात् वानराय वक्तुं न इच्छामि। विश्राम्य कालं ज्ञात्वा, सुग्रीवः नूनं कर्तव्यं स्मरिष्यति, अस्य विषये न किञ्चन संशयः। अतः शुभे, अहं योग्यं कालं प्रतीक्षे, सुग्रीवस्य अनुग्रहं नदीनां च इच्छन्। वीरः उपकारेण उपकारं प्रतिपद्यते, कृतघ्नः च न प्रतिपद्यते, सतां हृदयं विदारयति। एवं श्रुत्वा लक्ष्मणः अञ्जलिं कृत्वा रामस्य वचांसि पूज्य मान्यतया उपदिश्य स्वं शुभं सन्निधिम् दर्शयति। "राजन्, यद् उक्तं तत् तव इच्छा; वानराधिपः शीघ्रं कर्ता भविष्यति। शरदृतूं प्रतीक्षस्व, वर्षं सहस्व, शत्रून् निग्रहीतुं धैर्यं धारय।" एतस्माद् अनन्तरं, कीश्विन्द्धाकाण्डे, वाल्मीकि-रामायणस्य एकोनत्रिंशः सर्गः आरभ्यते। लक्ष्मणः निर्मलम् आकाशं निरीक्ष्य, विद्युत्-विहीनम्, मेघविहीनम्, बकानां कूजनैः पूरितम्, रम्यचन्द्रप्रभया शोभितम्। सुग्रीवं च पश्यति, समृद्धलक्ष्यं, धर्मार्थे विलम्बितं, तस्य मनः सर्वथा कामपथे स्थितम्। कृतकार्यः, सिद्धकामः, स्त्रियों संनिधौ सदा मग्नः, सर्वकामान् प्राप्त्वा, स्वप्रियया तारा च पत्न्या सह, दिनरात्रं आनन्दं भजमानः, चिन्ताविहीनः। इन्द्रस्य यथा गन्धर्वाप्सरसां मध्ये क्रीडन्, मन्त्रिणः कार्यं समर्प्य, तेषां उपदेशं न मन्यते। राज्यस्य सर्वसंशयः नष्टः, इच्छानुसारं जीवन्, कार्यनिश्चयः, संपद्-स्वरूपं ज्ञात्वा, कालविशेषधर्मं च अवगम्य। मारुतात्मजः हनुमान्, वाक्यकुशलः, भाषायाः तत्त्वज्ञः, सुग्रीवाय विविधैः मधुरैः युक्तयुक्तैः वाक्यैः प्रेरयितुम् आरभ्यते। हितानि, सत्यानि, कल्याणानि, युक्तानि, धर्मार्थयुक्तानि, स्नेहसंपन्नानि, विश्वासप्रदानी वाक्यानी उक्तानि। हनुमान् सुग्रीवम् उपगम्य इदं वचनं अब्रवीत्—"राज्यं प्राप्तम्, कीर्तिः च, वंशस्य समृद्धिः वर्धिता। मित्रसमूहः स्थितः; तत्, हे प्रभो, साधनीयम्। यः मित्रेषु कालं जानाति, सः यथाकालं कार्यं करोति। यस्य कोशदण्डमित्रात्मा च समं, तस्य राज्यं, कीर्तिः, बलं च वर्धते; स एव महद् ऐश्वर्यं भजति। तस्मात्, त्वं सदाचारसम्पन्नः, सुरक्षितपथे स्थितः, मित्रार्थे कृतं कार्यं यथायोग्यं साधयितुम् अर्हसि। यः सर्वकार्याणि परित्यज्य मित्रार्थे न करोति, यस्य उत्साहः मोहेन क्षिप्तः, सः दुःखेन न अभिभूयते। यः कालातीतं मित्रार्थं करोति, महान् कार्यं कृत्वापि, सः मित्रस्य अर्थं न साधयति। अतः, एतत् कार्यं मित्रस्य, हे रिपुसूदन, कालातीतम् न; राघवस्य अर्थे वैदेह्याः अन्वेषणं आरभ्यताम्। यः कालं जानाति, सः न तव समीपं कालातीतं इति निवेदयति, यद्यपि उत्सुकः तव आज्ञायाः भक्तः। राघवः तव वंशवृद्धेः कारणः, दीर्घकालिकः बान्धवः, अनन्तबलः, गुणसम्पन्नः। तस्मात्, यत् पूर्वं सः तव अर्थे कृतवान्, तत् त्वया तस्य अर्थे कर्तव्यम्; हे वानराधिप, त्वं वानरश्रेष्ठान् आज्ञापयितुम् अर्हसि। कालः आज्ञा विना न गच्छति; आज्ञायाः अनन्तरं एव कार्यकालः गच्छति। अन्यः न कुर्यात् अपि, त्वं कार्यकर्ता; किं तु, प्रतिकृत्य, राज्येन जीवेन च, त्वं कार्यं साधयितुम् अर्हसि। महाबलवान् वानरभालूवृषः, किं विलम्बसे, यद् दशरथस्य पुत्रस्य प्रियं कार्यं कर्तुं? दशरथस्य पुत्रः शरैः देवदानवमहानागान् वशं करोतुं समर्थः; तस्य प्रतिज्ञायाः प्रतीक्षां करोति। सः, जीवितं अपि त्यक्तुं न संकुचितः, महत् उपकारं कृतवान्; अतः, भूमौ, आकाशे च, वैदेह्याः अन्वेषणं कुरु। न देवाः, न दानवाः, न गन्धर्वाः, न असुरमरुतगणः, न यक्षाः तं भयाय कारणं कर्तुं शक्नुवन्ति; किं तु राक्षसाः? अतः, यः एवमबलसम्पन्नः पूर्वं तव अर्थे कृतवान्, त्वं कपिवर, रामस्य प्रियं सर्वहृदयेन साधय।