मेघाः समुद्रनिनादेन सगर्जिताः स्वोत्पत्तिस्थानस्य शब्दं वहन्तः, आकाशे महतीभिः वारिधाराभिः द्रुतं निपतन्ति। ते नद्यः, तडागानि, सरांसि, जलाशयान्, समग्रां च पृथिवीं वहन्तः गगने लम्बमाना दृश्यन्ते। प्रबलाः वर्षाः तीव्रधाराभिः पतन्ति, वाताः च बलवत्तराः प्रवहन्ति। नद्यः तीरान् विहाय शीघ्रगामिन्यः सन्तः, मार्गान् परिवर्त्य, जलं वहन्ति। शैलराजाः, नरपतिवत्, महान् जलकलशैः मेघैः, ये वायुनानेताः इन्द्रेण च दत्ताः, अभिषिक्ताः स्वस्वरूपं तेजश्च प्रकाशयन्ति। आकाशः मेघैः वेष्टितः सन् न ताराणि न सूर्यं दर्शयति। पृथिवी नूतनवारिधाराभिः तृप्ताऽपि तमसा आच्छन्ना दृश्यते, दिशः अपि न दृश्यन्ते। महानां पर्वतानां शिखराणि, वारिस्रोतसां प्रक्षालनात्, अधिकं दीप्तानि भवन्ति, विशालाः प्रसारिण्यः वारिधाराः मुक्ताफलमालाभिः इव लम्बमानाः दृश्यन्ते। पर्वतानां उच्चतमेषु शिखरेषु, प्रसारिण्यः वारिधाराः, शिलासु पतित्वा, गह्वरान्तः मयूरनिनादैः प्रतिध्वनितेषु, विकीर्णाः मालाः इव दृश्यन्ते। शीघ्रगामिन्यः वारिधाराः शिखरशिलाभ्यः पतित्वा, शिखराणि शिलापृष्ठानि च विशुद्धानि कुर्वन्ति, मुक्ताफलमालाभिः इव पतित्वा, गुहायाः विवरेषु धार्यन्ते। सर्वतोविप्रसृताः वारिस्रोतांसि दिव्यस्त्रीणां भग्नमुक्ताहाराणां कामविकलितेषु विकीर्णानां सदृशानि दृश्यन्ते। खगाः निविशन्ति, कमलानि संमीलन्ति, मल्लिकापुष्पाणि विकसन्ति, तदा सूर्यास्तमितः इति विज्ञायते। राज्ञां यानानि समाप्तानि, सेनाः मार्गेषु तिष्ठन्ति, जलप्रवाहेन वैराणि च पन्थानः च समीकृतानि। भाद्रपदस्य मासे, हे ब्रह्मन्, स्वाध्यायकाङ्क्षिणां ब्राह्मणानां स्वाध्यायस्य सामगानस्य च कालः समुपस्थितः। नूनं भरतः कोसलाधिपः स्वकार्याणि संपूर्ण्य, सम्पदः सञ्चित्य, इदानीं आषाढमासं प्राप्तः। नूनं सरयू नदी आपूर्यमाणा, तस्य प्रवाहः तीव्रो जातः, तस्य शब्दः अयोध्यायाः प्रतिनिवर्तनकाले मम मनसि तस्यैव शब्दस्य स्मरणं जनयति। सुग्रीवः, गुणसम्पन्नः, शत्रून् जित्वा, भार्यया सह संयुक्तः, महत्यां राज्ये स्थितः, सुखानि भुङ्क्ते। अहं तु, लक्ष्मण, भार्यां हृतां राज्याच्च वञ्चितः, अपारयाः दुःखनद्याः तीरे जलेन क्षिप्यमाण इव निमज्जामि। मम शोकः महती, वर्षाः अतीव दुष्प्राप्याः, रावणः च महाशत्रुः, अनन्तबलः, मम पुरतः तिष्ठति। अस्मिन्नेव काले, मार्गाः अतीव दुस्तराः, सुग्रीवः च प्रमत्तः सन्, अहं किञ्चिदपि न उक्तवान्। सः च दीर्घकालदुःखितः, अद्यैव भार्यया सह संयुक्तः, मम कार्यं च गुरु, तस्मात् वानरराजं प्रति वक्तुम् इच्छामि न। सुग्रीवः विश्रान्त्वा, कालं ज्ञात्वा, स्वकर्तव्यं नूनं स्मरिष्यति, अस्मिन् विषये किञ्चित् सन्देहः नास्ति। तस्मात् अहं, लक्ष्मण, सुग्रीवस्य च नदीनां च अनुग्रहेन, योग्यं कालं प्रतीक्षे। कृतज्ञः वीरः उपकारं प्रतिपद्यते; अकृतज्ञः तु साधूनां हृदयानि विदारयति। एवं श्रुत्वा, लक्ष्मणः कृताञ्जलिः सन्, रामस्य वचांसि पूजयन्, स्वमङ्गलमयं सन्निधिम् दर्शयन्, रामं प्रति उवाच। "राजन्, यत् त्वया उक्तं, तत् तव मनोरथः; वानरराजः शीघ्रं कार्यं करिष्यति। शरदृतुम् प्रतीक्षस्व, एतां वर्षां सहस्व, शत्रुनिग्रहे धैर्यं धारय।" इदानीं, हे शृणु, वाल्मीकिना विरचितस्य श्रीरामायणस्य किष्किन्धाकाण्डे, नवविंशः सर्गः प्रवर्तते। ततः, आकाशं विद्युत्संविहीनं, मेघरहितं, बकनिनादैः पूरितं, रम्यमिन्दुमयूखैः शोभितं दृष्ट्वा, सुग्रीवं च, कार्यसिद्धिं प्राप्य, धर्मार्थयोरनुसरणे विलम्बमानं, सर्वथा कामपथे प्रवृत्तचित्तं दृष्ट्वा, सः स्वकार्याणि सिद्धानि, कामाः पूर्णाः, स्त्रीजनसमागमे नित्यं निमग्नः, सर्वेषां कामानां प्राप्तिः जातः। स्वया भार्यया, काम्यया तारया च सहितः, अहोरात्रं रममाणः, कार्यसिद्धः, चिन्तारहितः, स्वच्छन्दं विहरति, इन्द्रवत् गन्धर्वाप्सरसां मध्ये, मन्त्रिभ्यः कार्याणि निक्षिप्य, तेषां मन्त्रेषु अनादरं कुर्वन्। राज्यस्य संशयः नष्टः, स्वच्छन्देन जीवन्, कार्यनिश्चयवान्, अर्थस्य स्वरूपं जानन्, कालधर्मस्य च विशेषं विज्ञाय। मारुतात्मजः, वाक्यविशारदः, वाक्यार्थतत्त्ववित्, विविधैः मधुरैः युक्तयुक्तैः च वाक्यैः वानरराजं प्रेरयितुम् आरब्धवान्। हितानि, सत्यानि, कल्याणानि, युक्तानि, धर्मयुक्तानि, नीतिसंयुक्तानि, स्नेहप्रेमयुतानि, विश्वसनीयानि च वाक्यानि उक्तानि। हनुमान् वानरपतिम् उपगम्य, एवं वचनम् उवाच — "राज्यं प्राप्तं, कीर्तिः च, वंशस्य च समृद्धिः वर्धिता। मित्रसमावेशः स्थितः; तत्, प्रभो, साधनीयम्। यः मित्रेषु कालज्ञानवान्, सः सदा यथोचितं आचरति। यस्य राज्यं, कीर्तिः, बलं च, कोशदण्डमित्रात्मसम्पत्तिषु सम्यग्व्यवस्थितम्, सः एव महद्राज्यं भुङ्क्ते। तस्मात्, त्वं सदाचारसम्पन्नः, सुरक्षितमार्गस्थितः, यथार्हं, मित्रार्थं कृतं कार्यं साधय। यो धर्मान् परित्यज्य, मित्रार्थे न करोति, यस्य उत्साहः मोहदोषेण बाध्यते, सः आपद्ग्रस्तो न भवति। यो मित्रार्थे काले अतीते करोति, सः महतः अपि कार्यस्य सिद्धौ, मित्रार्थस्य सिद्धिं न प्राप्नोति। तस्मात्, अस्य मित्रकार्यस्य कालः नातिक्रमितः, हे रिपुसूदन, राघवस्य कृते वैदेह्याः अन्वेषणं आरभ्यताम्। यो बुद्धिमान् कालयुक्तः, सः अपि त्वां प्रति कालस्य अतिक्रमणं न निवेदयति, यद्यपि सः उत्साहयुक्तः, आज्ञां च तव मनसि स्थापयन्, हे राजन्।" इत्येवमेतत्।