अथ किष्किन्धाकाण्डे रामः लक्ष्मणं सह वने स्थितः, ऋतूनां प्रवृत्तिं च सौम्यां प्रकृतिं च पश्यन्, जगतः स्थितिम् अवलोकयन् तिष्ठति स्म। तत्र मदोन्मत्तगजाः प्रमुदिताः, गोवृन्दानि हृष्टानि, वनान्तरेषु सिंहाः प्रवृद्धबलाः, महान् गिरयः शोभायमानाः, राजानः प्रशान्ताः, स्वर्गपतिरिन्द्रः मेघैः सह क्रीडति स्म। समुद्रनिनादेन गर्जमानाः मेघाः, आकाशे जलभारैः सन्ततं तिष्ठन्तः, नद्यः सरांसि सरः कूपांश्च च पृथिवीं चापि वहन्ति स्म। तीव्रवृष्टयः सन्ततं पतन्त्यः, वाताः प्रवृद्धवेगाः वहन्ति, नद्यः सन्दिग्धतीराः शीघ्रगामिन्यः, स्वमार्गान् परिवर्त्य जलधारां वहन्ति। गिरिराजाः नरपतिसदृशाः, वायुनाऽऽनीतानां मेघघटानां महद्भिः कलशैः, इन्द्रेण दत्तैः, अभिषिक्ताः स्वस्वरूपं तेजश्च प्रकाशयन्ति। मेघैः आवृतं नभः न ताराणि न सूर्यं प्रकाशयति; पृथिवी अपि नूतनजलधाराभिः तृप्ताभूता, तमसा संवृता, दिशः अपि न दृश्यन्ते। महान् गिरिशिखराणि प्रवाहैः प्रक्षालितानि, विशालधाराभिः मुक्ताफलमालाभिः इव लम्बमानानि, अधिकं दीप्तानि दृश्यन्ते। गिरिश्रेष्ठानां विस्तीर्णधाराः, शिलासु पतन्त्यः, गुहानां मध्ये मयूरनिनादैः प्रतिश्रुत्काः, मालावद् विकीर्णाः इव दृश्यन्ते। शीघ्रगामिन्यः विस्तीर्णधाराः, शिखरशृङ्गाणि शुद्धयन्त्यः, मुक्ताफलमालाभिः इव गुहासु निहिताः। सर्वतः पतन्त्यः सलिलधाराः स्वर्गस्त्रीणां भग्नमुक्तामालिकाः इव, रतावेशे विकीर्णाः इव, दृश्यन्ते। पक्षिणः शान्ताः, पद्मानि निमीलितानि, मल्लिकाः विकसन्त्यः, सूर्यास्तमयं सूचयन्ति। राजानां विग्रहाः समाप्ताः, सेनाः मार्गेषु स्थिताः, जलप्रवाहैः शत्रवः च पन्थानश्च तुल्यीकृताः। भाद्रपदस्य मासे, ब्राह्मणानां जपकाङ्क्षिणां वेदाध्ययनस्य सामगानस्य च कालः प्रवृत्तः। नूनं भरतः कोसलाधिपतिः स्वकृत्यं संपाद्य, वित्तसञ्चयं कृत्वा, इदानीं मासमाषाढं प्राप्तवान्। नूनं सरयूः पूरिता, प्रवाहः प्रवृद्धः, तस्या निनादः अयोध्यायाः स्वनमिव प्रतीतिः। एवं स्थिते सुग्रीवः, महागुणसम्पन्नः, रिपून् विजित्य, भार्यया पुनः संयोगं प्राप्तः, महद् राज्यं संस्थाप्य, सुखं भुङ्क्ते स्म। अहं तु लक्ष्मण, भार्याहीनः राज्यविहीनश्च, सलिलेन भग्नतीरमिव निमज्जामि। मम दुःखं विस्तीर्णं, वर्षाकालः अतिक्रमतः दुस्तरः, रावणः महाशत्रुः च मम पुरतः स्थितः। एतस्मिन् कालदोषे, मार्गाणां अतिक्रान्तदुःखत्वे, सुग्रीवस्य च अवनतौ, अहं किंचित् न उक्तवान्। सः च दीर्घकालदुःखार्तः, नूतनं भार्यया संयोगं प्राप्तः, मम कार्यं महदिति च, वानरं प्रति वक्तुं न इच्छामि। सः विश्रान्त्वा, कालं च विज्ञाय, नूनं कर्तव्यं स्मरिष्यति; अत्र संदेहः नास्ति। अतः शुभे, अहं युक्तकालस्य प्रतीक्षां करोमि, सुग्रीवस्य च नद्यश्च अनुग्रहम् इच्छन्। वीरः हि उपकारिणं उपकारेण प्रत्युपकुर्यात्; कृतघ्नः तु, न प्रतिकरोति चेत्, साधूनां हृदयं विदारयति। एवं श्रुत्वा लक्ष्मणः, अञ्जलिं कृत्वा, तानि वचनानि पूजयन्, रामं प्रति स्वमङ्गलं दर्शयन् अब्रवीत् — "राजन्, यत् त्वया उक्तं तत् तव अभिलाषः; वानराधिपः शीघ्रं करिष्यति। शरदृतोः प्रतीक्षां कुरु, वर्षकालं सहस्व, शत्रुनिग्रहे धैर्यं धारय।" एवमुक्ते, किष्किन्धाकाण्डस्य एकोनत्रिंशः सर्गः प्रवर्तते इति शृणु। तदा रामः, नभः निर्मलं, विद्युत्प्रभं मेघवर्जितं, बकनिनादैः पूरितं, रम्यचन्द्रप्रभया शोभितं च अपश्यत्। सुग्रीवं च, सफलाभिलाषम्, धर्मार्थयोः प्रवृत्तौ विलम्बमानं, सर्वथा कामपथे प्रवृत्तचित्तं, ददर्श। सः स्वकार्याणि सिद्धानि, कामान् प्राप्तवान्, सदा स्त्रीसमाजे मग्नः, सर्वाभिलषितप्राप्तः, चिन्तारहितः, स्वया प्रियतमा तारा च पार्श्वे, अहोरात्रं रममाणः, कृतकार्यः, सुखेन स्थितः। स्वकृत्यं मन्त्रिभ्यः न्यस्य, तेषां मन्त्रं न शृण्वन्, गन्धर्वाप्सरसां मध्ये इन्द्रवत् क्रीडन्, राज्यसंशयविनिर्मुक्तः, अर्थस्वरूपवित्, कालधर्मवित्, यथेष्टं जीवन् स्थितः। एवं स्थिते, वायुपुत्रः हनुमान्, वाक्यविशारदः, तत्त्वज्ञः, सुग्रीवस्य समीपं गत्वा, विविधैः मृदुभिः युक्तयुक्तैश्च वाक्यैः तं प्रबोधयितुम् आरब्धवान्। हितानि, सत्यं, श्रेयस्कराणि, यथोचितानि, धर्मयुक्तानि, स्नेहसम्पृक्तानि, विश्वासप्रदानि वचनानि उक्तानि। हनुमान् वानरराजं प्रति वाक्यमब्रवीत् — "राज्यं प्राप्तम्, कीर्तिरपि, वंशस्य समृद्धिः च ववृद्ध। मित्रसमूहः अपि अवशिष्टः; तत् त्वया साधनीयम्। यः मित्रेषु कालज्ञः, सः यथाकालं कर्म करोति। यस्य राज्यं, कीर्तिः, बलं च, कोशदण्डमित्रात्मनः सम्यग्व्यवस्थिताः, सः एव महद्वैभवं भुङ्क्ते। अतः, त्वं सदाचारसम्पन्नः, सुरक्षितमार्गस्थितः, यथायोग्यं मित्रार्थं कृत्यं साधय। यः सर्वकर्माणि परित्यज्य, मित्रार्थं न करोति, तस्य उत्साहः मोहात् बाध्यते, सः आपद्भिः न नश्यति। यः कालातीतः मित्रार्थं कर्म करोति, सः अपि महतीं सिद्धिं कृत्वा, मैत्रीं न पूरयति। अतः, एषः अस्माकं मित्रकृत्यः, अरिनिघ्न, न कालातीतः; सीतायाः अन्वेषणं राघवस्य हेतोः आरभ्यताम्।" एवं किष्किन्धाकाण्डे रामस्य दुःखं, सुग्रीवस्य प्रमादः, हनुमतः प्रबोधनं च, ऋतुप्रवृत्त्या समन्वितं, सम्यक् प्रवृत्तम्।