मधुपाः तु नववर्षधाराभिः स्पृष्टकेसरान् पद्मान् सत्वरमुत्सृज्य, प्रमोदिताः कदम्बमञ्जरीषु नवकेसरसंस्पर्शान् पिबन्ति स्म। तत्र गजेन्द्राः मदोन्मत्ताः, गावः प्रमुदिताः, वनान्तरेषु सिंहाः स्फूर्तिमन्तः, महागिरयः शोभायुक्ताः, राजानः प्रशान्ताः, इन्द्रः स्वयम् मेघैः सह क्रीडति स्म। समुद्रनिनदनिस्वनैः मेघाः स्वोत्पत्तिस्थानात् आकाशे प्रलम्बमानाः, महान् जलप्रवाहान् वहन्तः, नद्यः सरः सरितः तडागानि च समग्रां च पृथिवीं आपोहन्ति। शक्तिशालिनः वर्षाः तीव्रधाराभिः पतन्ति, वाताः प्रचण्डत्वेन वहन्ति, नद्यः तीरान् विहाय शीघ्रगामिन्यः सन्तः, मार्गान् परिवर्त्य जलं वहन्ति। गिरिराजाः नृपतिसदृशाः, वायुनाऽनीतानां मेघकलशमहाभिः इन्द्रदत्ताभिः अभिषिक्ताः, स्वस्वरूपं तेजश्च प्रकाशयन्ति। आकाशः मेघैः आच्छन्नः, न ताराणि दृश्यन्ते न सूर्यः, पृथिवी नववारिधाराभिः तृप्तिः भूत्वा तमसा संवृता, दिशः अपि न दृश्यन्ति। महाशिखराणि गिरिणां प्रवाहैः क्षालितानि, स्वच्छानि भूत्वा, विशालैः निर्झरैः मुक्ताफलमालावद् लम्बमानैः अधिकं शोभन्ते। उच्चगिरिश्रृङ्गेषु प्रसृताः विस्तीर्णनिर्झराः शिलासु पतित्वा विकीर्णमालावद् दृश्यन्ते, गुहासु मयूरनिनादैः प्रतिध्वनिताः। शीघ्रगमिनः विस्तीर्णनिर्झराः शिखरश्वङ्कटे शुद्धिम् उपनयन्ति, मुक्ताफलमालाभिः इव गुहान्तराले धार्यन्ते। सर्वतोविप्रसृताः जलधाराः स्वर्गस्त्रीणां रत्युत्सुकानां भग्नमुक्ताहारानिव दृश्यन्ते। पक्षिणः शान्ताः, पद्मानि संलिनानि, मल्लिकाः विकसन्ति, सूर्यास्तमयं तेन ज्ञायते। राजानां यात्राः समाप्ताः, सेनाः मार्गेषु स्थिताः, जलप्रवाहेन द्वयमपि—वैरं च मार्गाश्च—समं कृतम्। भाद्रपदस्य मासे द्विजश्रेष्ठ, ये ब्राह्मणाः पाठकामनाः, तेषां स्वाध्यायः सामगानं च प्रवृत्तम्। निश्चितं कोसलाधिपः भरतः, कृतकृत्यः, समार्जितसम्पदः, इदानीं आषाढमासम् उपागतः। निश्चितं सरयूनदी पूरिता, तस्य प्रवाहः बलवत्तरः जातः, तस्य शब्दः मम प्रतीतिः अयोध्यायाः प्रतिनिवृत्तिः इव। सुग्रीवः च, गुणसम्पन्नः, शत्रून् विजित्य, भार्यया सह पुनः संगम्य, महद्राज्ये प्रतिष्ठितः सुखमुपभुङ्क्ते। अहं तु, लक्ष्मण, भार्यावियोगेन महद्राज्यवियोगेन च, जलप्रवाहेन भग्नतीर इव, शोकसागरं प्रविशामि। मम दुःखं विस्तीर्णम्, वर्षाकालः अतिक्रान्तुम् कठिनः, रावणः च महाशत्रुः मम पुरतः स्थितः। इमं कालं युद्धाय अयुक्तम्, मार्गाः अतिक्लिष्टाः, सुग्रीवः च प्रमत्तः, तस्मात् अहम् अकिञ्चित्करः स्थितः। यः चिरकालं क्लेशितः, केवलं भार्यया सह संगतः, मम कार्यं च महत्त्वपूर्णम्, तस्मात् वानरराजम् उपेक्षितुम् इच्छामि न। सुग्रीवः विश्रान्त्वा, काले च सम्यग्विज्ञाय, कृतज्ञः सन् स्वकर्तव्यं नूनं स्मरिष्यति—नात्र संशयः। अतः शुभे, अहम् उचितकालस्य प्रतीक्षां करोमि, सुग्रीवस्य च नदीनां च अनुग्रहं कामयमानः। वीरः हि उपकारं प्रत्युपकारेण प्रतिपद्यते; कृतघ्नः तु साधूनां हृदयं विदारयति। एवं श्रुत्वा लक्ष्मणः कृताञ्जलिः तान् वचनान् पूजयित्वा, रामं प्रति स्वमङ्गलस्वरूपं प्रदर्शयन् अब्रवीत्—"राजन्, यत् सर्वं त्वया उक्तम्, तत् तव इच्छानुरूपम्; वानराधिपतिः शीघ्रं कर्तव्यं करिष्यति। शरदृतुम् प्रतीक्षस्व, वर्षाकालं सहस्व, शत्रुनिग्रहे धैर्यं धारय।" इदानीं कीशकिंधानां महाकाव्ये वाल्मीकिरामायणे, एकोनत्रिंशः सर्गः शृणु। तत्र, आकाशं विद्युत्प्रभाशून्यं मेघरहितं, बकनिनादैः पूरितं, रम्यम् इन्दुचन्द्रप्रभया शोभितम् अपश्यत्। सुग्रीवं च, स्वार्थसिद्धिं प्राप्तम्, धर्मार्थयोरनन्यचिन्तनम्, केवलं कामपथे मनः स्थितम्, विलोक्य। सः स्वकार्याणि सिद्धानि, सर्वे अभिलाषाः पूर्णाः, नित्यं स्त्रीसंवादे मग्नः, सर्वेषां कामानां प्राप्तिः, चिन्तारहितः। स्वया प्रियतमा भार्यया, तदिष्टया तारया च सह, अहोरात्रं रममाणः, कृतार्थः, चिन्तारहितः। गन्धर्वाप्सरसां मध्ये इन्द्रवत् क्रीडमानः, मन्त्रिभ्यः कार्याणि न्यस्तानि, तेषां मतं न गृह्णन्। राज्यसन्देहः सर्वः नष्टः, स्वेच्छया वर्तते, कार्यनिश्चयवान्, अर्थविज्ञः, कालस्य विशेषधर्मं जानन्। तत्र वातात्मजः हनुमान्, वाक्यविशारदः, तत्त्वज्ञः, वानरपतिम् उपसंगम्य, विविधैः मधुरैः युक्तियुक्तैश्च वाक्यैः प्रबोधयितुम् आरब्धवान्। ये वाक्यानि हितानि, सत्यानि, श्रेयांसि, यथोचितानि, धर्मयुक्तानि, नीतिसंयुक्तानि, स्नेहान्वितानि, विश्वासकराणि च, तानि उक्तानि। हनुमान् तदा वानरपतिम् उपगम्य इदं वचनम् अब्रवीत्—"राज्यम् प्राप्तम्, कीर्तिः च, वंशस्य समृद्धिः च वर्धिता।" "मित्रसमूहः अपि स्थितः; तत् त्वया कर्तव्यम्। यः कालज्ञः सदा मित्रेषु यथाकालं कर्म करोति। यस्य, राजन्, कोषः दण्डः मित्राणि आत्मा च सम्यग्व्यवस्थितम्, तस्य राज्यं कीर्तिः बलं च वर्धते; स एव महद्राज्यं भोक्तुम् अर्हति। अतः त्वं सदाचारयुक्तः, सुरक्षितपथस्थितः, यथायोग्यम् मित्रस्य कृते कृतकार्यं कर्तुम् अर्हसि। यः सर्वाणि कार्याणि परित्यज्य, मित्रस्य कृते न करोति, यस्य उत्साहः मोहात् विक्षिप्तः, सः आपद्भिः न नश्यति। यः मित्रस्य कृते काले अतीते करोति, सः महतीं सिद्धिं कृत्वापि, मैत्रीकार्यं न साधयति।" एवं स कथा प्रवहति।