वनभूमिः कदम्बशालार्जुनाङ्कुरैः समृद्धा, मधुरजलपूरिता, सुरापानगृहतलमिव विराजते। तत्र वृष्टिमत्तमयूराः नृत्यन्ति, निनदन्ति च, वर्षधारया मदोन्मत्ताः। शुद्धं निर्मलं च जलं मुक्ताफलमालावद् आकाशात् पतितं, पत्रकुटिलेषु संहितं, तृषितपक्षिभिः मलिनपिच्छैः हर्षेण पीयते, तद्देवाधिपदत्तमिव। मधुरमधुकरनिनादाः, कपिकोलाहलाः, मेघनिनादाः च मिलित्वा, वनान्तरेषु संगीतस्यारम्भमिव प्रकाशयन्ति। तत्रापि केचित् मयूराः नृत्यन्ति, केचित् उच्चैः निनदन्ति, केचित् वृक्षाग्रेषु मणिपिञ्छैः शोभमानाः स्थिताः, संगीतस्य मूर्तिमिव आविष्कुर्वन्ति। मेघनिनादैः प्रमोदिताः कपयः, दीर्घकालं सुप्ताः, नूतनधाराभिः स्पृष्टाः, नानारूपैः स्वरैः च निनदन्ति। नद्यः शार्दूलकुलान्यपवाह्य, तीराणि विशोध्य, वृष्टिवृद्ध्या शीघ्रं स्वसागरनाथं प्रति धावन्ति। नीलगिरिषु नीलमेघाः नववारिधाराभिः पूरिताः संलग्ना इव दृश्यन्ते; दग्धवनान्तरेषु अग्निरिव; शिलासु शिलारूपं धारयन्ति। गन्धकदम्बार्जुनपुष्पसुगन्धिषु रम्यवनान्तरेषु गजाः विचरन्ति, यत्र मत्तमयूराः निनदन्ति, तृणेषु इन्द्रगोपाः सन्ति। हृष्टा भ्रमराः नवधाराभिः स्पृष्टपुष्पकर्णिकाः पद्मानि परित्यज्य, त्वरया कदम्बपुष्पमधु पिबन्ति। गजराजाः मदोन्मत्ताः, गावः प्रमुदिताः, सिंहाः वनान्तरेषु अधिकबलिनः, महाशिलाः शोभन्ते, नृपतयः विश्रान्ताः, इन्द्रः मेघैः क्रीडति। मेघाः समुद्रगर्जितेन निनदन्तः, महावर्षधाराभिः आकाशे लम्बमानाः, नद्यः, सरांसि, सरितः, तडागानि, पृथिवीं च आपूरयन्ति। महती वर्षा तिव्रतया पतति, वाताः प्रवृद्धबलाः, नद्यः तीरविहीनाः शीघ्रं प्रवहन्ति, मार्गान् परिवर्तयन्ति, जलं वहन्ति। गिरिराजाः नृपतिसदृशाः, वातेन नीतैः इन्द्रदत्तमहाकुम्भैः अभिषिक्ताः, स्वरूपसौन्दर्यं प्रकाशयन्ति। आकाशः मेघैः संवृतः, न नक्षत्राणि दृश्यन्ति, न सूर्यः; पृथिवी नववारिधाराभिः तृप्ता, तमसावृता, दिशः अदृश्याः। पर्वतानां महाशिखराणि प्रवाहितस्रोतसा अधिकं शोभन्ते, विशालधाराः मुक्ताफलमालावद् लम्बमानाः। उच्चपर्वतानां विस्तीर्णधाराः शिलासु पतन्त्याः, गुहासु मयूरनिनादैः प्रतिध्वनिताः, पुष्पमालावद् विकीर्णाः दृश्यन्ति। शीघ्रपतन्त्यः विस्तीर्णधाराः शिखरशिलासु विशोधयन्त्यः, मुक्ताफलमालावद् पतन्त्यः, महागुहासु संहिताः। सर्वतः पतन्त्यः वारिधाराः स्वर्गस्त्रीणां विछिन्नमुक्तामालाः रतिमद्भिः विकीर्णाः इव दृश्यन्ते। पक्षिणः निविशन्ति, पद्मानि निमीलन्ति, मल्लिकापुष्पाणि विकसन्ति, सूर्यास्तमितमिति ज्ञायते। नृपाणां यानयात्राः समाप्ताः, सेनाः मार्गेषु स्थिताः, युद्धमार्गौ जलैः समीकृते। भाद्रपदस्य मासे, हे ब्रह्मन्, ब्राह्मणानां स्वाध्यायसामगानयोः कालः प्राप्तः। नूनं भरतः कोसलाधिपः कृतकृत्यः, संग्रहितसंपदः, अषाढमासं प्राप्तः। नूनं सरयूः पूरिता, प्रवाहः प्रवृद्धः, तस्य शब्दः मम प्रत्यागच्छतः अयोध्यायाः शब्दमिव प्रतीतिः। सुग्रीवः बहुगुणसम्पन्नः, रिपून् जित्वा, भार्यया सह संयोगं प्राप्य, महतीं राज्यलक्ष्मीं प्राप्तः, सुखमास्ते। अहं तु लक्ष्मण, भार्याहीनः, राज्यविहीनः, जलक्लिष्टतीरमिव पतामि। मम दुःखं महदस्ति, वर्षाः दुर्गमाः, रावणः महाशत्रुः, अनन्तबलः, मम पुरतः स्थितः। एतां ऋतुम् अयुक्तां युद्धाय, मार्गान् अतिक्रान्तदुष्करान् दृष्ट्वा, सुग्रीवः च नम्रः, अहं किञ्चिदपि न उक्तवान्। चिरकालदुःखितः, नूतनपत्नीसंयुक्तः, मम कार्यं च गुरुतरं, अतः अहं वानराय वाक्यं वक्तुम् इच्छामि न। विश्रान्तः काले च कार्यं स्मरिष्यति सुग्रीवः, नात्र संशयः। अतः, हे शुभे, अहं कालयोगं प्रतीक्षे, सुग्रीवस्य च नदीनां च अनुग्रहं इच्छन्। वीरः प्रतिकारं प्रतिकुर्वन् एव, अकृतज्ञः च हृदयम् आघातयति साधूनाम्। एवं श्रुत्वा लक्ष्मणः कृताञ्जलिः, तान् वाक्यान् पूजयन्, रामं प्रति उत्तरं दत्तवान्, स्वमङ्गलप्रभावं दर्शयन्। “राजन्, यत् त्वया उक्तं तत् इच्छास्वरूपम्; वानरनाथः शीघ्रं कर्म करिष्यति। शरदृतुम् प्रतीक्षस्व, वर्षधारां सहस्व, शत्रुसंयमे स्थितः भव।” इदानीं, श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना विरचिते किष्किन्धाकाण्डे, एकोनत्रिंशः सर्गः आरभ्यते। तत्र, रामः निर्मलम् आकाशम्, विद्युत्-मेघरहितम्, बकनिनादपूर्णम्, रम्यचन्द्रप्रभायुक्तम् अपश्यत्। स च सुग्रीवं, सिद्धार्थं, धर्मार्थविलम्बिनं, कामपथनिष्ठचित्तं, अवलोकयन्। तस्य सर्वकार्याणि सिद्धानि, सर्वकामाः पूर्णाः, सदा स्त्रीसमाजे सङ्गतः, सर्वाभिलषितलाभी, नित्यं प्रमदायुक्तः। स्वपत्नीं तारा चाभिलषितां समीपे स्थापयित्वा, दिनरात्रमात्मनोऽभिलषितं कृतार्थः, चिन्तारहितः, सुखमासीत्। स देवाधिप इव गन्धर्वाप्सरसां मध्ये क्रीडन्, मन्त्रिभ्यः कार्याणि समर्प्य, तेषां मन्त्रं न गृह्णन्, स्वच्छन्दं वर्तते। राज्ये सर्वसंशयविनिर्मुक्तः, स्वेच्छया वर्तमाने, निश्चितार्थः, अर्थतत्त्ववित्, कालधर्मविशेषं च जानाति।