वनस्य सीम्नि कुत्रचित् भ्रमरसमूहैः गीतमिव प्रतीतं दृश्यते, कुत्रचित् नीलकण्ठैः मयूरैः नृत्यमिव, अन्यत्र गजपतिभिः मदमत्तैः प्रमत्तमिव—एवं तानि वनानि विविधजीवलिङ्गैः शोभन्ते। तत्र कदम्ब-साल-अर्जुनकिसलयैः समृद्धा भूमिः मधुरजलैः पूर्णा, वर्षासमये मयूरैः मदमत्तैः नृत्यन्तैः कूजन्तैः च, सुरापानगृहभूमिवत् दीप्तिमती दृश्यते। स्वच्छं निर्मलं जलं मुक्तासूत्रवत् पतितं पत्रपात्रेषु स्थितं, तृषितैः पक्षिभिः मलिनपक्षैः, देवराजदत्तमिव, हर्षेण पानं क्रियते। तत्र भ्रमराणां मधुरनादः, वानराणां तालनादः, मेघानां नगनादः च, संगम्य वनस्य संगीतं आरम्भमिव प्रकाशयन्ति। मयूराः कदाचित् नृत्यन्ति, कदाचित् उच्चैः कूजन्ति, कदाचित् वृक्षाग्रेषु रत्नमालावद् पुच्छं विस्तार्य स्थिताः—संगीतमिव तत्रोत्पन्नमिव दृश्यते। मेघनादैः जागृताः वानराः दीर्घनिद्रायाः परित्यक्ताः, नववर्षधाराभिः आहताः, नानारूपवर्णनादैः कूजन्ति। नद्यः, शारदकाः शरणं प्राप्ताः पक्षिणः अपवाह्य, तीरं शुद्धं कृत्वा, नववर्षजलैः पूर्णाः, शीघ्रं स्वसागरं प्रति गच्छन्ति। नीलशिखरिषु, नीलमेघाः नवजलैः पूर्णाः समासक्ताः, दग्धवनान्तरेषु मेघाः अग्निवद् दृश्यन्ते, पर्वतेषु पर्वतवत् स्थिताः। गजपतयः कदम्बार्जुनपुष्पगन्धयुक्तेषु रम्येषु वनान्तरेषु विहरन्ति, यत्र मयूराः मदमत्ताः कूजन्ति, तृणानि इन्द्रगोपैः सघनानि। नववर्षधाराभिः आहतानि पद्मानि त्यक्त्वा, हृष्टाः भ्रमराः शीघ्रं कदम्बपुष्पाणि पिबन्ति। गजपतयः मदमत्ताः, गोः प्रमुदिता, सिंहाः वनान्तरेषु अधिकबलवन्तः, पर्वताः शोभमानाः, राजानः विश्रान्ताः, इन्द्रः मेघैः सह क्रीडति। मेघाः समुद्रनादेन घोषयन्तः, आकाशे महान् जलधाराभिः स्थिताः, नद्यः, सरांसि, तालानि, सरोवराणि, समग्रां पृथिवीं च वहन्ति। बलवन्ति वर्षाणि महान् धाराभिः पतन्ति, वाताः तीव्रतराः वात्यन्ति, नद्यः तीरं विहाय शीघ्रगत्या प्रवहन्ति, जलं वहन्ति। पर्वतराजाः नरराजवत्, वायुनिर्मितैः महान् जलकलशैः इन्द्रदत्तैः अभिषिक्ताः, स्वं रूपं शोभां च प्रकाशयन्ति। आकाशः मेघैः आवृतः, न तारा न सूर्यः दृश्यते; पृथिवी नववर्षधाराभिः तृप्ताः, तमसा आच्छन्ना, दिशः अदृश्याः। महान् पर्वतशिखराणि निर्झरधाराभिः प्रक्षालितानि, मुक्तासूत्रवत् महान् जलधाराः लम्बमानाः, अधिकं शोभन्ते। महान् पर्वतशिखराणां विस्तीर्णा निर्झरधाराः, शिलासु पतित्वा, गुहासु मयूरकूजितैः प्रतिध्वनिताः, हारमिव वितीर्णाः दृश्यन्ते। विस्तीर्णा निर्झरधाराः शीघ्रगत्या पर्वतशिखराणि शुद्धयन्ति, मुक्तासूत्रवत् पतित्वा, महागुहासु स्थिता। जलधाराः सर्वत्र, सर्वदिशि पतन्त्याः, स्वर्गस्त्रीणां विछिन्नमुक्ताहारमिव, रतिक्रीडायाम् वितीर्णमिव दृश्यन्ति। पक्षिणः उपविशन्ति, पद्मानि संकुच्यन्ति, मालती पुष्पं विकसति—एतत् सूर्यास्तमयं ज्ञायते। राज्ञां युध्याः समाप्ताः, सेनाः मार्गेषु स्थिताः, जलैः युद्धानि मार्गाः च समत्वं प्राप्ताः। भाद्रपदमासे, हे ब्रह्मन्, ब्राह्मणानां पाठनाय, सामगीताय च, कालः प्राप्तः। नूनं भरतः कोसलाधिपः, कृतकार्यः, समाहितसंपदः, आषाढमासं प्राप्तः। नूनं सरयुः पूर्णा, प्रवाहः तीव्रः, शब्दः अयोध्यायाः प्रतिवर्णनमिव मम आगच्छतः। सुग्रीवः गुणसम्पन्नः, शत्रून् विजित्य, पत्नीं पुनः प्राप्त्वा, महाराज्ये स्थितः, सुखं भुङ्क्ते। अहं तु लक्ष्मण, पत्नीं हृतः, महाराज्यं विहीनः, जलैः भग्नतटे नद्याः इव निमज्जामि। मम दुःखं विस्तीर्णम्, वर्षाः अतिदुष्कराः, रावणः महाशत्रुः, अनन्तः, मम पुरतः स्थितः। एतं कालं अनारम्भ्यं दृष्ट्वा, मार्गाः अतिदुष्कराः, सुग्रीवः च नम्रः, अहं किंचित् न उक्तवान्। यतः सः दीर्घकालं दुःखितः, नूतनपत्नीसंयोगः, मम कार्यं महत्त्वं, अतः वानराय वक्तुम् न इच्छामि। विश्राम्य, कालं ज्ञात्वा, सुग्रीवः निश्चितं कर्तव्यं स्मरिष्यति; अस्य विषये न संशयः। अतः, हे शुभे, अहं उचितं कालं प्रतीक्षे, सुग्रीवस्य, नद्यः च, अनुग्रहं इच्छन्। वीरः उपकारं उपकारेण प्रत्युपकुर्यात्; कृतघ्नः तु अप्रत्युपकारः, साधूनां हृदयम् आघातयति। एवं श्रुत्वा लक्ष्मणः, अञ्जलिं कृत्वा, तानि वचनानि पूज्य, रामं प्रति स्वं शुभं दर्शनं दर्शयन् उक्तवान्। "हे राजन्, यत् त्वया उक्तं, तद् इच्छास्वरूपम्; वानरराजः शीघ्रं करिष्यति। शरदृतुम् प्रतीक्षस्व, वर्षं सहनं कुरु, शत्रुनिग्रहे धैर्यं धारय।" एतदनन्तरं, वाल्मीकिरामायणे कीष्किन्धाकाण्डे, नवविंशसर्गः आरभ्यते। तत्र रामः निर्मलम् आकाशम्, विद्युत् मेघविहीनम्, बकनादैः पूर्णम्, रम्यम् चन्द्रप्रभया सुसज्जितम्, निरीक्ष्य। सुग्रीवः, कार्यसिद्धः, धर्मार्थानुसरणे मन्दः, मनः सर्वथा कामपथे स्थितम्, इत्येवम्। तस्य कार्याणि सिद्धानि, कामाः पूर्णाः, स्त्रीसङ्गे नित्यम् मग्नः, सर्वे अभिलषिताः अभिलब्धाः। स्वया प्रियया पत्नीया, तारा च काम्या पार्श्वे, दिवानिशं रममाणः, कार्यसिद्धः, चिन्तारहितः। गन्धर्वाप्सरसां गणेषु देवराजवत् क्रीडन्, कार्याणि मन्त्रिभ्यः समर्प्य, तेषां उपदेशं न मन्यते।