महान् गजः पर्वतान् वनानि च सञ्चरन् स्वमार्गे गतः, मेघानां गर्जनं श्रुत्वा युद्धे उत्सुकः सन्, प्रतिध्वन्याः सन्देहं कृत्वा मदोन्मत्तः पुनः प्रत्यागतः। तत्र कस्यचित् स्थले वनान्ताः मधुकरसमूहैः गीतवत् इव प्रकटन्ते, अन्यत्र नीलकण्ठमयूरैः नृत्यवत् इव, अन्यत्र गजश्रेष्ठैः मदोन्मत्तैः तानि वनानि विविधजीवलिङ्गैः शोभन्ते। वनभूमिः कदम्बसालार्जुनाङ्कुरैः स्रवद् मधुजलैः समृद्धा तवर्णभूमिवत् प्रकाशते, यत्र मेघवर्षेण मदोन्मत्ताः मयूराः नृत्यन्ति च शब्दयन्ति च। स्वच्छं निर्मलं जलं मुक्तासूत्रवत् पत्रपात्रेषु पतितम्, तद् शुष्कपक्षिणः तृषार्ताः सुरेशस्य दत्तं जलमिव उत्सुकाः पिबन्ति। मधुकरीणां मधुरध्वनिः कपीनां तालवृत्तिः मेघानां नग्नाद्रुमणां निनादः च, तानि वनानि संगीतारम्भमिव दर्शयन्ति। वनान्तरेषु मयूराः कदाचित् नृत्यन्ति, कदाचित् गर्जन्ति, कदाचित् वृक्षाग्रेषु रत्नमालिकायुक्तपुच्छैः स्थिताः, संगीतं जातमिव दृश्यते। मेघध्वन्याः प्रेरिताः कपयः दीर्घनिद्रां विस्मृत्य, नववर्षधारया ताडिताः, विविधरूपैः विविधध्वनिभिः शब्दयन्ति। नद्यः शारदीन् पक्षिणः आश्रित्य तीराणि स्वच्छीकृत्य, नववर्षेण पूर्णाः शीघ्रं समुद्रस्य अधिपतिं प्रति गच्छन्ति। नीलपर्वतेषु नीलमेघाः नवजलसमृद्धाः सम्बद्धा इव दृश्यन्ते; दग्धवनानां मेघाः अग्निवत्, पर्वतानां मेघाः पर्वतानामिव स्थिताः। गजश्रेष्ठाः कदम्बार्जुनपुष्पगन्धयुक्ते रम्ये वनान्तरे विचरन्ति, यत्र मदोन्मत्ताः मयूराः शब्दयन्ति, तृणानि इन्द्रगोपैः पूर्णानि। मधुकरीणः हृष्टाः, नववर्षधारया ताडितान् पद्मान् त्यक्त्वा, नवकदम्बपुष्पाणि रश्मिभिः पिबन्ति। गजश्रेष्ठाः मदोन्मत्ताः, धेनवः हृष्टाः, सिंहाः वनान्तरेषु बलिनः, महान् पर्वताः शोभन्ते, राजानः विश्राम्यन्ति, इन्द्रः मेघैः क्रीडति। मेघाः समुद्रगर्जनया आकाशे जलधाराभिः युक्ताः, नद्यः, सरांसि, झिलानि, तडागानि, पृथिवीं च वहन्ति। तीव्रवर्षाः धारया पतन्ति, वाताः बलवत्तराः वान्ति, नद्यः तीरं त्यक्त्वा शीघ्रं प्रवहन्ति, जलं वहन्ति। पर्वतश्रेष्ठाः नरराजानामिव, वातेन आनीतानां मेघघटानां इन्द्रदत्तैः महाकलशैः अभिषिक्ताः, स्वस्वरूपं शोभां च दर्शयन्ति। आकाशः मेघैः आवृतः, न तत्र तारा न सूर्यः दृश्यते; पृथिवी नववर्षधारया तृप्ताः, तमसा आच्छादिता, दिशः न दृश्यन्ते। महान् पर्वतशिखराणि प्रवाहैः क्षालितानि अधिकं शोभन्ति, विस्तीर्णा जलधाराः मुक्तासूत्रवत् लम्बमानाः। पर्वतश्रेष्ठानां विस्तीर्णा जलधाराः शिलासु पतित्वा गुहायां मयूरशब्दैः प्रतिध्वन्यमानाः हारवत् विकीर्णाः इव दृश्यन्ते। शीघ्रगमिनी विस्तीर्णा जलधाराः शिखराणि शिलानि च शुद्धयन्ति, मुक्तासूत्रवत् पतित्वा महागुहासु धारयन्ति। सर्वत्र पतन्त्यः जलधाराः स्वर्गनारिणां विह्वलप्रेमे विकीर्णमुक्ताहारमिव दृश्यन्ते। पक्षिणः उपविशन्ति, पद्मानि निमीलन्ति, मल्लिका विकसन्ति, सूर्यास्तमयं ज्ञायते। राजानां अभियोगाः समाप्ताः, सेनाः मार्गेषु स्थिताः, जलैः शत्रुत्वं मार्गं च समं कृतम्। भद्रपदमासे, हे ब्रह्मन्, ब्राह्मणानां अध्ययनाय, सामगीताय च कालः प्राप्तः। नूनं भरतः कोसलाधिपः कृतकृत्यः, समाहितसंपदः, इदानीं आषाढमासं प्राप्तः। नूनं सरयूनदी पूर्णा, प्रवाहः बलवत्तरः, तस्य शब्दः मम कल्पनायाम् अयोध्यायाः शब्दवत् प्रतिवसन्ति। सुग्रीवः गुणसम्पन्नः, शत्रून् विजित्य, पत्नीं पुनः प्राप्त्वा, महान् राज्ये स्थितः सुखानुभवति। अहं तु लक्ष्मण, पत्नीं हृतः, विशालं राज्यं च हरितः, जलप्रवाहेन तटमिव निमज्जामि। मम दुःखं विस्तीर्णं, वर्षाः अतीव दुर्गमाः, रावणः महान् अनन्तः शत्रुः मम पुरतः दृश्यते। एतां ऋतुम् अभियोगाय अनुपयुक्तां दृष्ट्वा, मार्गाः अतीव दुर्गमाः, सुग्रीवः च नम्रः, अहं किञ्चित् न उक्तवान्। यतः सः दीर्घकालं दुःखितः, केवलं पत्नीं पुनः प्राप्तवान्, मम कार्यम् अपि गुरुतरम्, वानराय वक्तुम् न इच्छामि। सः विश्राम्य, कालं च विज्ञाय, कृतं स्मरिष्यति; नात्र संशयः। तस्मात्, हे शुभे, अहं उचितकालस्य प्रतीक्षां करोमि, सुग्रीवस्य च नद्यः च अनुग्रहम् इच्छामि। वीरः उपकारं उपकारेण प्रत्युपकारं करोति; कृतघ्नः तु न प्रत्युपकारं कृत्वा साधूनां हृदयम् विदारयति। एवं श्रुत्वा लक्ष्मणः अञ्जलिं कृत्वा रामस्य वचनं पूजयन्, स्वं शुभं सन्निधिं दर्शयन् रामाय प्राह। हे राजन्, यत् त्वया उक्तं, तत् ते अभिलाषः; वानराधिपः शीघ्रं कार्यं करिष्यति। शरदृतुम् प्रतीक्षस्व, वर्षं सहस्व, शत्रुवशं स्थिरः भव। इदानीं तु, महाकाव्ये वाल्मीकि-रामायणे, किष्किन्धाकाण्डे, एकोनत्रिंशः सर्गः आरभ्यते। ततः, आकाशं निर्मलं, विद्युत्-मेघरहितम्, बकशब्दैः पूर्णम्, रम्यचन्द्रप्रभया शोभितम् दृष्ट्वा, सुग्रीवं च, कार्यसिद्धम्, धर्मार्थे विलम्बं कुर्वन्तम्, मनः सर्वथा कामपथे संस्थितम्, कार्यसिद्धः, कामान् पूर्णान्, स्त्रीसमूहसक्तः, सर्वे कामाः प्राप्ताः, स्वया प्रिया तारा च सन्निधौ, अहर्निशं सुखानुभवन्, कार्यसिद्धः, चिन्तारहितः, सन् दृष्ट्वा...