मेघाः जलभारसंपन्नाः, बकानां कलरवेन गुंजमानाः, पुनः पुनः गिरिशिखराणि आलम्ब्य विश्राम्यन्ति, ततो गच्छन्ति। बकपङ्क्तिः, मेघान् प्राप्तुं उत्सुकाः, हर्षिताः च, आकाशे वातेन उड़्यमाना श्वेतपद्ममालावत् शोभते। पृथ्वी, नवहरिततृणैः, नवाङ्कुरैः, इन्द्रगोपवर्णेन रक्तेन च विभूषिता, शुककपिशेन स्पर्शेन लाक्षारञ्जितशाल्यवद्वस्त्रधारिणी स्त्रीव दीप्तिमती दृश्यते। कृष्णः शनैः निद्रया आच्छाद्यते; नदी शीघ्रं समुद्रं प्रति गच्छति; हृष्टः बकः मेघं प्रति यायि; कामिता स्त्री प्रियं प्राप्त्वा तुष्टा गच्छति। वनसीमानि मयूरैः नृत्यन्ति, कदम्बवृक्षाः शाखाभिः पुष्टाः, वृषाः गवां कामानुगुणाः उत्थिताः, पृथ्वी रम्यशस्यभूमिभिः अलङ्कृता। नद्यः प्रवहन्ति, मेघाः वर्षन्ति, मदोत्कटगजाः गर्जन्ति, वनसीमानि दीप्तिमन्ति; ते चिन्तयन्ति, नृत्यन्ति, विश्राम्यन्ति। यत्र मयूराः वानराः च प्रियवियोगात् तृष्णायुक्ताः। वर्षावर्षणेन कदम्बशाखासु लग्नाः षड्बलाः (मधुकाः) नवपुष्पमधु शीघ्रं संगृह्य मदं शनैः त्यजन्ति। जम्बूवृक्षशाखाः, पक्कफलसमूहैः रक्तचूर्णसदृशैः, रससमृद्धैः, मधुकसमूहैः अपाय्यमानवत् दीप्तिमन्ति। मेघरूपाणि, विद्युत्पताकाभिः शोभितानि, गंभीरगर्जनैः गुंजमानानि, युद्धोत्सुकगजवत् दीप्तिमन्ति। महागजः, गिरिवनमार्गं गच्छन्, मेघगर्जनं शृण्वन्, युद्धोत्सुकः सन्, प्रतिध्वन्याः भीतः, मदेन निवर्तते। केषुचित् स्थानेषु वनसीमानि मधुकसमूहैः गीतवत्, अन्यत्र नीलकण्ठमयूरैः नृत्तवत्, अन्यत्र मदोत्कटगजैः मदवद्; विविधानि जीवितरूपाणि वनानि दर्शयन्ति। वनभूमिः, कदम्ब, साल, अर्जुनाङ्कुरैः, मधुरजलपूर्णा, सुरापानगृहवत् दीप्तिमती; वर्षमदोत्कटमयूराः नृत्यन्ति, गर्जन्ति च। जलम्, शुद्धं मुक्तासूत्रवत् पतितम्, पत्रपात्रेषु गृहीतम्, क्षुधितपक्षिभिः मलिनपक्षैः पीतम्, इन्द्रेश्वरदत्तमिव। मधुकमालानां मधुरध्वनिः, वानराणां तालध्वनिः, मेघानां मृदंगगर्जनम्, वनानां संगीतारम्भमिव प्रकाशयन्ति। वनानि, मयूराः कदाचित् नृत्यन्ति, कदाचित् गर्जन्ति, कदाचित् वृक्षाग्रेषु रत्नमयपुच्छैः स्थिताः; संगीतं समुत्थितमिव दृश्यते। मेघध्वनिभिः जागृताः वानराः, दीर्घनिद्रां त्यक्त्वा, विविधरूपैः, स्वरैः, आकृतिभिः, वर्षनूतनधाराभिः आहताः, गर्जन्ति। नद्यः, शार्दूलकपोतान् अपवाह्य, तीराणि शुद्धीकरोति, नववर्षेण प्रस्रवणसमृद्धाः, शीघ्रं समुद्रं प्रति प्रयान्ति। नीलपर्वतेषु नीलमेघाः नवजलसमृद्धाः, संलग्नवत् दृश्यन्ते; दग्धवनानि मेघाः अग्निवत्; पर्वतेषु पर्वतानिव स्थिताः। गजाः रम्यवनान्तरेषु विचरन्ति, कदम्बार्जुनपुष्पगन्धयुक्ते, मयूराः मदोत्कटाः गर्जन्ति, घनहरिततृणैः इन्द्रगोपैः समृद्धम्। मधुकाः हृष्टाः, वर्षनूतनधाराभिः पद्मपुष्पशुकान् त्यक्त्वा, नवकदम्बपुष्पशुकान् पिबन्ति। गजपतयः मदोत्कटाः, गवः हृष्टाः, सिंहाः वनान्तरेषु बलवंतः, महापर्वताः शोभनाः, नृपतयः विश्राम्यन्ति, इन्द्रः मेघैः क्रीडति। मेघाः, समुद्रगर्जनसमृद्धाः, आकाशे जलधाराभिः स्थिताः, नद्यः, सरांसि, झीलानि, तडागानि, समस्तां पृथ्वीं अपगच्छन्ति। प्रबलवर्षाः धाराभिः पतन्ति, वाताः तीव्रतरं वातयन्ति, नद्यः तीरं विहाय शीघ्रं प्रवहन्ति, जलं वहन्ति। महापर्वताः, नरपतिवत्, वातेन आनीतानि मेघजलघटैः इन्द्रदत्तैः अभिषिक्ताः, स्वं रूपं शोभां च प्रकाशयन्ति। आकाशः मेघैः आच्छादितः, न तारा न सूर्यः दृश्यते; पृथ्वी नवधाराभिः तुष्टिः, तमसा आवृतः, दिशः न दृश्यन्ति। महापर्वतशिखराणि, प्रवाहैः प्रक्षालितानि, अधिकं दीप्तिमन्ति; विस्तीर्णधाराः मुक्तासूत्रवत् गुच्छितानि गुहायाम्, मयूरध्वनिसमृद्धानि। उच्चपर्वतधाराः, शिलासु पतित्वा, गुहासु मयूरध्वनिसमृद्धेषु, मालावत् विख्याताः। शीघ्रपर्वतधाराः, शीघ्रपतन्त्यः, शिखराणि, शिलाभूमिं च शुद्धयन्ति; मुक्तासूत्रवत् गुहाप्रदेशेषु धृताः। जलधाराः सर्वदिशि पतन्ति, दिव्यस्त्रीणां मुक्ताहारभङ्गवत्, रतिक्रिडायाम् विक्षिप्ताः इव। पक्षिणः उपविशन्ति, पद्मानि संलिनानि, मालती पुष्पाणि विकसितानि; सूर्यास्तमयं ज्ञायते। नृपाणां यज्ञयात्राः समाप्ताः, सेनाः मार्गे स्थिताः, जलैः शत्रुत्वं मार्गः च समः कृतः। भाद्रपदमासे, हे ब्रह्मन्, ब्राह्मणानां पाठाय, सामगीताय च, कालः प्राप्तः। नूनं भरतः, कोसलाधिपः, कृतकार्यः, संगृहीतसम्पदः, आषाढमासं प्राप्तः। सारयू नदी पूर्णा, प्रवाहः तीव्रः, शब्दः अयोध्यायाः इव, मम प्रत्यागमनं स्मरति। सुग्रीवः, गुणसमृद्धः, शत्रून् विजित्य, पत्नीं पुनः प्राप्त्वा, महाराज्ये स्थितः, सुखं अनुभवति। अहं तु, लक्ष्मण, पत्नीं हृतः, महाराज्यं च लुप्तः, नदीतीरवत् जलैः क्षीयमानः। मम दुःखं विस्तीर्णम्, वर्षाः अत्यन्तदुष्प्राप्याः, रावणः महाविपुलशत्रुः, मम पुरतः दृश्यते। एतं कालं अभियाने अनार्हम्, मार्गाः अत्यन्तदुष्प्राप्याः, सुग्रीवः च नमितः, तस्माद् मया किमपि न उक्तम्। यतो दीर्घकालं दुःखितः, पत्नीं च नवप्राप्तः, मम कार्यं च गुरुतरम्, तस्मात् वानराय वक्तुं न इच्छामि। विश्राम्य, कालं च ज्ञात्वा, सुग्रीवः स्वं कर्तव्यं स्मरिष्यति; नात्र संशयः।