वर्षासमये मेघवृष्ट्या पुनःपुनः सिक्तानि काननानि तेषां तृणभूमयः जलनिर्यासेन हरितत्वेन शोभमानाः, मयूरैः प्रमुदितनृत्यैः आरब्धनर्तनैः च समन्तात् प्रत्यूषसमये मेघविसर्पे अधिकं विराजन्ति। मेघाः अपि वारिधाराभारगुरवः, बकविलापैः निनदन्तः, पर्वतानां शिखरेषु पुनःपुनः विश्रान्त्वा गच्छन्ति। पक्षिणां पङ्क्तयः, विशेषतः बकाः, मेघान् प्रति गन्तुकामाः, प्रमुदिताः च, दिवि वायुवेगेन वह्यमानाः शुभ्रपद्ममालावत् शोभन्ते। भूमिः अपि नूतनहरिततृणाङ्कुरैः, रक्तैश्च इन्द्रगोपैः, हरिता शोणिता च, लाक्षारसवस्त्रपरिधानवत्, शुक्लपक्षपिच्छैः शुकैः स्पृष्टेव विराजते। केशवस्य शयनं शनैः आगच्छति, नदी शीघ्रं समुद्रं प्रति धावति, प्रमुदितः बकः मेघं प्रति यान्ति, च कामिता स्त्री प्रियं प्रति गच्छति। अन्तःकाननान्तानि मयूरैः शोभमाननृत्यैः जीवितानि, कदम्बद्रुमाः शाखाभिः समृद्धाः, वृषभाः वत्सकामाः उत्थिताः, भूमिः रम्यशस्यक्षेत्रैः अलङ्कृता। नद्यः प्रवहन्ति, मेघाः वर्षन्ति, मदोत्कटगजाः गर्जन्ति, काननान्तानि शोभन्ते; ते चिन्तयन्ति, नृत्यन्ति, विश्राम्यन्ति, किन्तु मयूरवानरौ प्रियविरहिता तृष्णया पीडितौ। वर्षावृष्टिपातैः पतितैः कदम्बशाखासु लग्नाः षड्ग्राहिणः (मधुपाः) नवपुष्पमधु शीघ्रं संहृत्य शनैः मदमत्यजन्त। जम्बूद्रुमशाखाः अपि पक्कफलसमूहैः, रक्तचूर्णोपमैः, रसेन पूरितैः, षड्ग्राहिसंघैः पिब्यमानाः, विशिष्टाः दृश्यन्ते। मेघरूपाणि विद्युद्विजृम्भितपताकाभिः भूषितानि, घोरनिनादैः निनदन्ति, युद्धोत्सुकगजवद् दीप्तानि। महागजः पर्वतकाननमार्गेण गच्छन् मेघनिनादं श्रुत्वा, युद्धोत्सुकः अपि प्रतिध्वनिभयात् मदेन निवर्तते। क्वचित् काननान्तानि मधुपगणगीतवत्, क्वचित् नीलकण्ठमयूरनृत्यवत्, अन्यत्र मदगजेन्द्रैः प्रमत्तवत्, नानारूपाणि जीवन्ति। कदम्बशालार्जुनाङ्कुरैः, मधुवारीपूर्णैः, भूमिः सुरामन्दिरतलवत् शोभते, वर्षामत्तमयूराः नृत्यन्ति कूजन्ति च। शुद्धं निर्मलं जलं मुक्तासूत्रवद् पत्रपात्रेषु पतितम्, तृषितविहंगैः विरञ्जितपिच्छैः, देवेन्द्रदत्तमिव पीयते। मधुरमधुपनिनादाः, वानराणां घोषाः, मेघनिनादडमरूणि च, समवेत्य काननेषु संगीतमिव प्रकटयन्ति। मयूराः कदाचित् नृत्यन्ति, कदाचित् कूजन्ति, कदाचित् वृक्षाग्रेषु मणिपिञ्छैः विराजन्ति—इव संगीतमेव जातम् इव दृश्यते। मेघनिनादैः जागृताः वानराः, दीर्घनिद्रां त्यक्त्वा, विविधरूपैः स्वरैः नूतनवर्षधाराभिः आहताः कूजन्ति। नद्यः, शरणं प्राप्तैः क्रौञ्चैः सह, तीरेषु शीघ्रगत्या प्रवहन्त्यः, नववारिधाराभिः पूरिताः, स्वसमुद्रपतिं शीघ्रं प्रति यान्ति। नीलगिरिषु, नीलमेघाः नववारिधारायुक्ताः, एव दृश्यन्ते; दग्धकाननेषु मेघाः अग्निवत्, पर्वतेषु पर्वतसमुत्थानवत् दृश्यन्ते। गजाः काननान्तः कदम्बार्जुनपुष्पगन्धिनि रम्ये विचरन्ति, यत्र मयूराः मदोत्कर्षेण कूजन्ति, तृणानि इन्द्रगोपैः सघनानि। मधुपाः प्रमुदिताः, नववारिधाराभिः आहतानां कमलानां केशराणि त्यक्त्वा, त्वरया नूतनकदम्बपुष्पेषु मधु पिबन्ति। गजेन्द्राः मदोन्मत्ताः, गावः प्रमुदिताः, सिंहाः वनान्तरेषु बलवन्तः, महापर्वताः शोभनाः, नृपाः विश्रान्ताः, इन्द्रः मेघैः क्रीडति। मेघाः समुद्रनिनादयुक्ताः, वारिधाराभिः आकृष्टाः, आकाशे तिष्ठन्ति, नद्यः, सरः, ह्रदं, तडागं, भूमिं च वहन्ति। प्रबलवर्षाः धाराभिः पतन्ति, वायवः तीव्रतरं वहन्ति, नद्यः तीरविहीनाः शीघ्रं प्रवहन्ति, जलं वहन्त्यः मार्गान् परिवर्तयन्ति। महापर्वताः नृपवत्, वायुवाहितमेघकलशैः, इन्द्रदत्तैः अभिषिक्ताः, स्वस्वरूपं शोभां च दर्शयन्ति। आकाशं मेघैः आच्छन्नं, न ताराणि न सूर्यः दृश्यते; भूमिः नववारिधाराभिः तृप्ताः, तमसि तिष्ठन्ति, दिशः अपि न दृश्यन्ते। महापर्वतशिखराणि, नद्याभिः क्षालितानि, अधिकं विराजन्ति, विशालधाराः मुक्तासूत्रवद् लम्बमानाः। पर्वतशिखराणां विस्तीर्णधाराः, शिलासु पतन्त्यः, गुहासु मयूरकूजनैः प्रतिध्वनिताः, पुष्पमालावत् विकीर्णाः दृश्यन्ते। शीघ्रपतिताः विस्तीर्णधाराः पर्वतशिखरशिलाभिः विशुद्धाः, मुक्तासूत्रवत् गुहागर्भेषु धृताः। सर्वतोदिशं पतन्त्यः वारिधाराः, स्वर्गस्त्रीणां भग्नमुक्ताहारवत्, रत्युत्कर्षे विकीर्णाः इव दृश्यन्ते। विहंगमाः उपविशन्ति, कमलानि संमीलन्ति, मल्लिकापुष्पाणि विकसन्ति, सूर्यास्तमयः ज्ञायते। नृपाणां अभियानि समाप्तानि, सेनाः मार्गेषु तिष्ठन्ति, युद्धानि च पन्थानः च जलैः समीकृताः। भाद्रपदमासे, हे ब्रह्मन्, स्वाध्यायकामानां ब्राह्मणानां पाठनसमये, सामगानकालः च आगतः। नूनं भरतः कोसलाधिपः कृतकृत्यः, समाहितसर्वसंपदः, इदानीं आषाढमासं प्राप्तः। नूनं सरयूनदी पूर्यते, प्रवाहो वर्धते, तस्य शब्दः अयोध्यायाः प्रतिनिवर्तनसमये मम स्मृतिम् आवहति। सुग्रीवः अपि सर्वगुणसम्पन्नः, रिपून् जित्वा, भार्यया सह पुनः संगम्य, महतीं राज्यलक्ष्मीं प्राप्य, सुखं अनुभवति। अहं तु लक्ष्मण, भार्याम् अपहृत्य, महद्राज्यं च हीनः, जलप्रवाहेण भग्नतीरवत् निमज्जामि। मम शोकः अतिविस्तीर्णः, वर्षाकालः अतिदुष्प्राप्यः, रावणश्च महाबलः शत्रुः मम पुरतः स्थितः। एषः कालः अभियानाय न योग्यः, मार्गाः चातिदुष्कराः, सुग्रीवः च निम्नः, अतः अहं किमपि न उक्तवान्। अस्य च दीर्घकालदुःखितस्य, नव्येन भार्यासंयोगेन, मम च महानर्थः, अतः वानराय किमपि वक्तुम् न इच्छामि।