ततः तमसातटं सम्प्राप्य महर्षिः स शिष्येण सह तं विमलेन सलिलेन रहितं कर्दमेन तटं दृष्ट्वा समीपे स्थितं भरद्वाजं इदं वचनम् अब्रवीत्— “पश्य भरद्वाज, अयम् अस्माकं तमसा-तीर्थः कर्दमवर्जितः, रम्यः, स्वच्छसलिलः, साधुजनानां मनोहरः च। अत्र एव घटम् अवतार्य, त्वं मे वाल्कलं प्रयच्छ, अहम् अत्र उत्तमे तीर्थे स्नातुम् इच्छामि।” एवं महात्मना वाल्मीकिना उक्तः शिष्यः भरद्वाजः विनीतः स्वगुरवे वाल्कलं समर्पयत्। तं वाल्कलं शिष्यहस्तात् गृहित्वा संयतः महर्षिः सर्वतो विपुलं तं वनं निरीक्षन् विचचार। तत्रैव समीपे सः द्वन्द्वं क्रौञ्चयोः ददर्श, अनयोः मिथः संगतान्, नित्यसंयुक्तौ, मधुरस्वरौ, रम्यगुञ्जनौ। तदा तयोः मध्ये एकः पापनिष्ठः निषादः कामवशात् पुरुषक्रौञ्चम् अवधीद्, यः द्वेषस्य कारणम् आसीत्, तं मुनिः पश्यन्। स मृतः स्रवद्रक्तः भूमौ पतितः तस्य पत्न्याः स्नेहातुरया दुःखार्तया सशब्दम् विलपन्त्या दृष्टः। पतिसंयोगवियोगेन सा द्विजकुञ्जरः, ताम्रशीर्षः, मदोत्कटः, शुक्लपक्षैः विभूषितः, सा क्रौञ्ची शोकार्त्या विललाप। एवं निषादेन हते पक्षिणि दयार्द्रः धर्मात्मा मुनिः हृदि करुणां प्राप। ततः सः करुणावशात् चिन्तयन्, “एषा धर्मातिक्रमः,” इति मनसि संस्थाप्य, दुःखार्तां क्रौञ्चीं दृष्ट्वा इदं वचनम् उवाच— “निषाद, यः त्वया क्रौञ्चमिथुनात् एकः काममोहात् हतः, सदा यशः न प्राप्स्यसि।” एवं उक्त्वा, वाल्मीकिः विस्मितचित्तः चिन्तयामास— “किं इदं मया शोकवशात् उक्तम्?” इति। तदा ध्यायन्, प्राज्ञः मुनिः शिष्यं प्रति इदं वचनम् उवाच— “छन्दोबद्धम्, अक्षरसंयुक्तम्, मधुरस्वरयुक्तम्, एषः श्लोकः मदीयशोकजन्यः, एवं तिष्ठतु नान्यथा।” एवं मुनिना उत्तमं वचनम् उक्तम्, तं शिष्यः हर्षयुक्तः स्वीकृत्य, गुरुः अपि तेन प्रसन्नः अभवत्। ततः सः मुनिः तीर्थे नियमानुसारं स्नात्वा, तद्वृत्तान्तमन्तरेण मनसा गृहीत्वा, आश्रमं प्रत्यागच्छत्। तदा भरद्वाजः विनीतः विद्वान् शिष्यः पूर्णं घटम् आदाय गुरोः पृष्ठतः अन्वगच्छत्। तौ आश्रमं प्रविश्य, धर्मनिष्ठः मुनिः शिष्येण सह उपविष्टः, अन्यैः कथाभिः उपविष्टः, ध्यानं च अकुरुत। तस्मिन् काले, लोककर्ता ब्रह्मा, स्वयं प्रभुः, चतुर्मुखः, दीप्तिमान्, स मुनिश्रेष्ठं द्रष्टुं समुपागमत्। वाल्मीकिः तं दृष्ट्वा, तत्क्षणमेव उत्तिष्ठन्, वाक्संयमं कृत्वा, कृताञ्जलिः सन्, विस्मयपूरितः स्थित्वा, तं देवम् अर्घ्यपाद्यासनैः सत्कारं कृत्वा, सम्यक् प्रणम्य, कुशलप्रश्नं अपि अपृच्छत्। ततः भगवाँस्सः पूजिते आसने उपविष्टः, वाल्मीकये अपि आसनं दत्तवान्। ब्रह्मणा अनुमोदितः सः अपि उपविष्टः, उपविष्टे तस्मिन्, प्रजापतिः स्पष्टमुपस्थितः आसीत्। तदा वाल्मीकिः तद्वृत्तान्ते मनः स्थापयन्, पापकर्मणः द्वेषसम्पन्नस्य दुष्टचेतसः कृत्यं चिन्तयन्, ध्यानं प्रविवेश। दुःखार्तः सः, कारणविहीनं मधुरस्वरं क्रौञ्चं हतं पश्यन्, पुनः तां स्त्रियम् प्रति श्लोकं शोकवशात् अपि अपि जगौ। पुनः अन्तरितचित्तः शोकसन्तप्तः सन्, ब्रह्मा स्मितपूर्वकं तं मुनिश्रेष्ठम् उवाच— “एषः श्लोकः यथारूपः तिष्ठतु; अत्र विचारः न आवश्यकः। मम इच्छया, हे मुनिश्रेष्ठ, एषा सरस्वती तव हृदि उत्पन्ना। त्वं रामस्य अखिलं चरितम्, धर्मात्मनः, बुद्धिमतः, लोके कथा रूपेण रचय। यत् त्वया नारदात् श्रुतम्, रहस्यं च प्रकाशं च, तस्य धीमतः सर्वं वृत्तं आख्याहि। यद् रामस्य, सौमित्रेः, सर्वराक्षसानां, वैदेह्याः च — यद् प्रकाशं यद् गूढं, यद् अभवत् — सर्वं त्वया ज्ञायते; अस्मिन् काव्ये तव वाक्ये मिथ्या न प्रविश्यति। श्लोकबद्धं, रमणीयं रामस्य पुण्यचरितं कुरु, यावत् पर्वतानि नद्यः च पृथिव्याम् तिष्ठन्ति। यावद् तव कृतं रामकथां जनाः गायन्ति, तावत् रामायणकथा लोके प्रवर्तिष्यते। तावत् त्वं अधः उपरि च जनानाम् मध्ये स्थास्यसि।” इति उक्त्वा, भगवाँस्सः ब्रह्मा तत्रैव अन्तर्धानं गतः, स च मुनिवर्यः शिष्यैः सहितः विस्मयान्वितः प्रतस्थे। ततः सर्वे शिष्याः पुनः पुनः तं श्लोकं गायन्तः, हृष्टाः, विस्मयपूर्णाः अभवन्। महर्षिणा चतुर्भिः पादैः रचितः यः श्लोकः, तस्य पुनः पुनः कीर्तनात्, शोकः एव श्लोकत्वं प्राप्तः। तदा निर्मलचित्तः वाल्मीकिः निश्चयं चकार— “एवं श्लोकैः समग्रं रामायणं रचयिष्यामि।” अर्थयुक्तैः, पदयुक्तैः, हृदयस्पर्शिभिः रम्यैः श्लोकैः, रामस्य कीर्तिं निर्माय, शतशः सममितैः श्लोकैः, महर्षिः काव्यं रचयामास। सम्यक् समासविभक्त्यादि, मधुरं, सुसंस्कृतं वाक्यं च संयोज्य, दशग्रीववधकथां रघुनन्दनस्य इमां वाल्मीकिप्रणीतां रामकथां शृणु।