रामः सौमित्रिं समालोक्य स्नेहपूर्वं जगाद—“हे सौमित्रे! श्याममेघेषु विद्युन्माला यथा प्रकाशते, तथा रावणाङ्कगतां कम्पमानां तापसीं सीतां स्मरामि। याः दिशः पूर्वं प्रेयसीभिः प्रियतमैः सह रमणीयाः आसन्, ताः अद्य मेघैः आवृताः, चन्द्रतारकाविहीनाः, निवृतप्रेमरम्या इव दृश्यन्ते। पश्य सौमित्रे! गिरिपृष्ठेषु कुटजवृक्षाः सुमनोहरपुष्पैः शोभन्ते; केचन तु वर्षाकाङ्क्षया अश्रुबिन्दुभिः सिक्ताः, मम शोकम् उत्कण्ठां च प्रज्वालयन्ति इव। अद्य रजः प्रशमितम्, वातः मन्दः, अतितापः प्रशान्तः; राज्ञां यात्राः स्थगिताः, पथिकाः स्वगृहाणि प्रतिनिवर्तन्ते। चक्रवाकाः स्वयम् सरसां प्रति प्रियैः सह गच्छन्ति; वारिवृष्टिप्लाविते मार्गे रथयात्रा न दृश्यते। आकाशे क्वचित् मेघैः आवृतं, क्वचित् प्रकाशमानं, क्वचित् गिरिभिः अवरुद्धं, महोदधिस्थलमिव शान्तम् दृश्यते। गिरिकन्दराभ्यः सर्जकदम्बपुष्पैः मिश्रिताः, लोहितमृद्रससंयुक्ताः, शीघ्रगामिन्यः निर्झरिण्यः मयूरनिनादैः सह वहन्ति। पक्वाः जम्बुफलानि मधुररससमृद्धानि, भृङ्गैः आक्रान्तानि, हर्षेण उपभुज्यन्ते; वायुवेगेन विविधानि, पूर्णपक्वानि आम्रफलानि भूमौ पतन्ति। मेघाः विद्युन्मालाभिः शोभिताः, क्रौञ्चश्रेणिविलसिता, महागिरिशिखराणि इव, गर्जन्ति, मत्तगजाः समराय स्थिताः इव। वनानि वर्षाजलसिक्ततृणानि, मयूरनृत्यसमाकुलानि, मध्यान्हे मेघविप्रशमिते, अतिशोभनानि दृश्यन्ते। जलभारनम्राः मेघाः, क्रौञ्चनिनादैः प्रतिध्वनिताः, भूयः भूयः गिरिशिखराणि आलम्ब्य विश्राम्यन्ति। क्रौञ्चश्रेणिः मेघमण्डलमध्यम् अभिलषन्ती, हर्षयुता, विहायसि शुक्लोत्पलमालावद् वायुवेगेन चलिता इव शोभते। पृथिवी नवपल्लवशोभिता, हरिततृणाङ्किता, इन्द्रगोपलोहितवर्णा, लाक्षारसपिङ्गशाटिका स्त्रीवद्, शुकपाण्डुच्छायया स्पृष्टा, विराजते। शनैः केशवः निद्रां उपगच्छति; नदी शीघ्रं समुद्रं प्रति यान्ति; हृष्टः क्रौञ्चः मेघं प्रति प्रयाति; कामिनी कामसंपन्ना प्रियं प्रति गच्छति। वनान्तेषु मयूराः सुष्ठु नृत्यन्ति; कदम्बवृक्षाः शाखाभिः विकसिताः; वृषाः गोभिः समागमकामाः उत्तिष्ठन्ति; भूमिः सुखशालिभूमिभिः अलङ्कृता। नद्यः वहन्ति, मेघाः वर्षन्ति, मत्तगजाः गर्जन्ति, वनान्ताः शोभन्ति; ते चिन्तयन्ति, नृत्यन्ति, विश्राम्यन्ति; मयूरवानरौ तु प्रियविरहितौ शोकम् अनुभवतः। वर्षावृष्टिपातेन कदम्बशाखासु लीनाः षट्पदाः, नवपुष्पमधु शीघ्रं पीत्वा शनैः मदं त्यजन्ति। जम्बुवृक्षशाखाः बहुपक्वफलसमृद्धाः, रक्तचूर्णपुञ्जसदृशाः, मधुररससमृद्धाः, षट्पदगणैः पिब्यमानाः प्रकाशन्ते। मेघरूपाणि विद्युन्मालाभिः भूषितानि, घोरगर्जितनिनादैः समाकुलानि, समरोत्सुकगजवद् शोभन्ते। महागजः गिरिदुर्गममार्गे गच्छन्, मेघगर्जितं श्रुत्वा, युद्धोत्सुकः सन्, प्रतिध्वनिभयात् मत्तः पुनः निवर्तते। केषुचित् वनान्तेषु भ्रमरगणगीतवत्, अन्यत्र नीलकण्ठमयूरनृत्यवत्, अपरत्र मत्तगजमदवद्, नानारूपाणि वनानि दृश्यन्ते। कदम्बशालार्जुनपल्लवैः, मधुमत्तवारिणा पूर्णा, वनभूमिः सुरासभाभूमिव, वर्षमत्तमयूरनृत्यनिनादयुक्ता, विराजते। निर्मलमणिसूत्रसदृशं जलं पत्रपुटेषु पतितम्, शुष्कपक्षिणः तृषिताः तद् हर्षेण पिबन्ति, इन्द्रदत्तमिव। मधुरभ्रमरसूत्रध्वनिः, वानराणां तालध्वनिः, मेघडमरुनिनादः च, वनेषु संमिलित्वा, संगीतसमारम्भमिव सूचयन्ति। वनेषु केचन मयूराः नृत्यन्ति, केचन उच्चैः कूजन्ति, केचन वृक्षशिखरे मणिकण्ठपुच्छाः उपविष्टाः, संगीतसंपद् इव प्रकटिता। मेघनिनादैः प्रमुदिताः वानराः, दीर्घनिद्रां परित्यज्य, नववर्षावृष्टिपीडिताः, नानारूपवर्णध्वनिभिः निनदन्ति। नद्यः, येषु बकाः शरणं प्राप्नुवन्ति, ताः तीरेषु वहन्त्यः, नववारिवृद्ध्या शीघ्रं समुद्रं प्रति गच्छन्ति। नीलशैलेषु नीलमेघाः नववारिसंपूर्णाः, तेषु संलग्नाः इव दृश्यन्ते; दग्धवनान्तरेषु मेघाः अग्निसदृशाः; पर्वतेषु पर्वतैः सह स्थिताः इव। गजाः कदम्बार्जुनपुष्पगन्धयुक्ते रम्ये वने सञ्चरन्ति, यत्र मयूराः प्रमत्ताः कूजन्ति, तृणानि इन्द्रगोपैः सघनानि। मत्ताः षट्पदाः नववर्षापातेन कमलपुष्पान् त्यक्त्वा, नवकदम्बपुष्पेषु रजांसि पिबन्ति। गजवराः प्रमत्ताः, गावः हृष्टाः, सिंहाः वनान्तेषु अधिकबलिनः, महाशिलाः शोभनाः, राजानः विश्रान्ताः, इन्द्रः मेघैः सह क्रीडति। समुद्रनिनादयुक्ताः मेघाः, गगने स्थिता, महावृष्टिधाराभिः युक्ताः, नद्यः, सरांसि, ह्रदान्, तडागानि, पृथिवीं च वहन्ति। तीव्रवृष्टिपातः, वेगवती वातवृद्धिः, तटहीनाः नद्यः शीघ्रगामिन्यः, जलं वहन्ति। महाशिलाः नरपतिवत्, वातेन नीतैः, इन्द्रदत्तैः महाकुम्भैः अभिषिक्ताः, स्वस्वरूपं तेजश्च प्रकाशयन्ति। मेघैः आवृतं गगनं न तारकाः न सूर्यः दृश्यते; पृथिवी नववारिसंतुष्टा, तमसा आवृताः, दिशः अपि न दृश्यन्ते। महागिरिशिखराणि निर्झरप्रवाहैः धौताः, विशालस्रवणधाराभिः मुक्ताफलसूत्रवद् लम्बमानाः, अतिशोभन्ते। महाशृङ्गाणां निर्झरिण्यः, शिलासु पतन्त्यः, गुहासु मयूरनिनादैः प्रतिध्वनिताः, पुष्पमालावद् विकीर्णाः। विशालाः निर्झरिण्यः शीघ्रपातिन्यः, शिखरशिलान् शुद्धयन्त्यः, मुक्तासूत्रवद् पतन्त्यः, गुहासु सञ्चिताः। सर्वतो गिरिशिखरात् पतन्त्यः वारिधाराः, स्वर्गस्त्रीणां भग्नमुक्ताहाराः, कामवेगेन विकीर्णाः इव दृश्यन्ते। शुकाः उपविशन्ति, कमलानि संमीलन्ति, मालती च विकसति—एवं सूर्यास्तमयः ज्ञायते।