रामस्य प्रियभाषिणः, सत्यवीर्यसम्पन्नस्य, भक्तस्य, स्निग्धस्य, हितैषिणश्च यथोचितं वाक्यं त्वया, लक्ष्मण, उक्तं। एषा या दुःखवृत्तिः सर्वकर्मविघातिनी, सा मया त्यक्ता; त्वं यथा वीर्येण निश्चलः स्याः, तदा अहं त्वाम् उत्साहयामि। त्वया यथोक्तं, शरदृतुकालं प्रतीक्षिष्ये; सुग्रीवस्य च नद्यश्च प्रसादं याचिष्ये। वीरः कृतज्ञतया बध्यते; अकृतज्ञता प्रतिकृत्यवर्जनं च साधूनां चेतांसि नाशयतः। इति चिन्तयन् लक्ष्मणः अञ्जलिं कृत्वा, रामस्य वचः पूज्य, स्वमनोरथं प्रकाशयन्, रामं प्रत्युवाच। राजन्, यत्ते मनसि वर्तते, तत् सर्वं शीघ्रमेव सिद्ध्यिष्यति; कपिः यथोक्तं करिष्यति। त्वं शरदृतुकालं प्रतीक्षस्व, एतद् वर्षमासं सह्यस्व, शत्रुनिग्रहे दृढः भव। कोपं निगृह्य, शरदृतुकं रक्ष, चत्वारि मासानि मया सह सह्यस्व; अस्मिन् सिंहसेविते गिरेः शिखरे वसन्, शत्रुहिंसार्थं आत्मानं संनद्धं कुरु। शृणु, इदानीं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना किष्किन्धाकाण्डे अष्टाविंशस्सर्गः प्रवर्तते। ततो वानरराजं वालिनं हत्वा, सुग्रीवं स्थाप्य, रामः माल्यवत्पर्वतस्य शिखरे वसन्, लक्ष्मणं इदं वचनमुवाच। इदानीं कालः प्राप्तः, वर्षाकालः अद्य आगतः; पश्य, पर्वतसन्निभैः मेघैः व्याप्तं व्योम। नवमासान् सूर्यरश्मीन् गर्भवतीव धारयित्वा, समुद्ररसं पीत्वा, वारिधरा अमृतधारां सृजन्ति। सूर्यः मेघमालासोपानैराकाशं आरोहन्, कुटजार्जुनपुष्पमालाभिः भूषितः इव दृश्येत। रक्तपाण्डुरपट्टभिः, संध्यारागसमुत्पन्नाभिः, मेघपट्टविच्छेदजैः श्लक्ष्णैः, व्योम शल्यपट्टैः बद्धमिव दृश्यते। मन्दमारुतसुगन्धिसंवीज्यमानं व्योम, सन्ध्याचन्दनरागेण स्पृष्टं, धूम्रस्निग्धमेघैः श्वेतं, विरहिणीव शोभते। इयं भूमिः, पूर्वं तापेन दग्धा, अद्य नवजलधारया सम्यक् सिक्त्वा, शोकातुरया स्त्रिया इव रुदतीव दृश्यते। मेघनाभिप्रसूताः वाताः, कर्पूरदलशीतलाः, केतकसुगन्धिनः, हस्तप्रकर्षणीयाः इव स्युः। पश्य, अयं पर्वतः, पुष्पितार्जुनवृक्षैः, केतकगन्धैः, निर्झराभिषिक्तः, सुग्रीवः शान्तः अभिषिक्त इव शोभते। श्याममेघचर्मावृताः, निर्झरयज्ञोपवीताभिः भूषिताः, वातपूर्णगुहाः गिरयः, ऋत्विज इव वेदपाठं कुर्वन्ति। स्वर्णप्रतापलताभिः ताडितं व्योम, गर्जितनिनादैः कम्पितं, वेदना-अनुभूतमिव कम्पते। विद्युत्, श्याममेघेषु स्फुरन्ती, सीतां तपस्विनीं, रावणाङ्के कम्पमानामिव मे दृश्यते। एते दिशः, पूर्वं प्रेम्णा प्रियाः, अद्य मेघलेपिताः, चन्द्रतारकविहीनाः, अवरुद्धाः इव सन्ति। पश्य सौमित्रे, गिरिपृष्ठेषु कुटजपुष्पाणि विकसन्ति; केचन अश्रुपातेन, वर्षकामेन, मम दुःखकामनां ज्वलयन्ति। अद्य धूलिः उपशान्ता, वातः मन्दः, तीव्रोष्णता निवृत्ता; राजमार्गाः स्थगिताः, पथि यात्री गृहं प्रत्यागताः। चक्रवाकाः, सरः प्रति गन्तुकामाः, स्वयुग्भिः संयुक्ताः, निर्झरप्रक्षालितेषु पथि रथाः न गच्छन्ति। व्योम, क्वचित् मेघैः विततम्, क्वचित् प्रकाशमानम्, क्वचित् पर्वतैः निरुद्धम्, महोदधिविलोलतलमिव दृश्यते। पर्वतानां निर्झराः, सर्जकदम्बपुष्पैः मिश्रिताः, मणिशिलारागेण रक्ताः, शीघ्रगामिनः, मयूरनिनादानुगतान्। पक्कजम्बुफलानि, मधुरससमृद्धानि, भ्रमरसंघैः सेव्यमानानि; वातचालितानि, नानावर्णानि, पक्काम्रफलानि भूमौ पतन्ति। मेघाः, विद्युत्पट्टाभरणैः, क्रौञ्चमालाभिः, महापर्वतशिखरसमाः, गर्जन्ति, मदोन्मत्तगजानिव युद्धसज्जाः। वनानि, वर्षजलसिक्ततृणानि, मयूरनृत्यसमारभ्य, वप्रेषु अधिकं शोभन्ते, यदा मेघाः विरमन्ति। मेघाः, जलभारगुरवः, क्रौञ्चनिनादैः नादमानाः, पुनः पुनः पर्वतशिखराणि विश्रान्त्वा गच्छन्ति। क्रौञ्चानां पङ्क्तिः, मेघान् प्रति गन्तुकामा, हृष्टा, श्वेतपद्ममालेव, वायुसंचालिते दिवि लम्बमाना दृश्यते। भूमिः, नवदर्भसञ्चयैः, कुसुमैः, इन्द्रगोपकृमिरागैः, लाक्षारसार्द्रशाटिका स्त्रीव, शुकशुक्लरागेन स्पृष्टा, शोभते। केशवः शनैः निद्रां लभते; नदी शीघ्रं समुद्रं प्रति गच्छति; हृष्टः क्रौञ्चः मेघं प्रति यच्छति; प्रियतमा कामपूरिता प्रियं प्रति गच्छति। वनान्तेषु मयूराः नृत्यन्ति; कदम्बवृक्षाः शाखाभिः स्फीताः; वृषभाः, गोषु कामिनः, उत्पन्नाः; भूमिः रम्यशस्यशालिनी भूषिता। नद्यः प्रवहन्ति, मेघाः वर्षन्ति, मदोन्मत्तगजाः गर्जन्ति, वनान्ताः शोभन्ते; ते चिन्तयन्ति, नृत्यन्ति, विश्राम्यन्ति; मयूराः कपयश्च, प्रियवियोगात्, तृषिताः। वर्षा-पातेन ताडिताः, कदम्बशाखासु लीनाः, षड्गुणाः (मधुपाः), नवपुष्पमधु शीघ्रं पीत्वा, शनैः मदं त्यजन्ति। जम्बुवृक्षाणां शाखाः, बहुपक्कफलसमूहेन, रक्तचूर्णपुञ्जसदृशेन, मधुरसेन समृद्धाः, षड्गुणसमूहैः पिब्यमानाः, विशेषतः दृश्यन्ते। मेघाः, विद्युत्पट्टाभरणैः, घोरगर्जितैः, युद्धोत्सुकगजानिव शोभन्ते। महागजः, पर्वतवनमार्गे गच्छन्, मेघनिनादं श्रुत्वा, युद्धोत्सुकः सन्, प्रतिध्वनिभयात्, मदेन निवर्तते। केषुचित् स्थलेषु वनान्ताः भ्रमरसङ्घैः गीतमिव, अन्यत्र नीलकण्ठमयूरैः नृत्यमिव, अन्यत्र मदोन्मत्तैः गजपतिभिः मत्तमिव; एते वनाः नानारूपाणि धारयन्ति।