लक्ष्मणस्य हितमङ्गलप्रदं वचनं समादृत्य, राघवः प्रियसखं लक्ष्मणं स्नेहपूर्णैः वाक्यैः सम्बोधितवान्। ‘‘यद् भक्तेन स्निग्धेन हितैषिणा सत्यवीर्यसमन्वितेन वक्तव्यम्, तत् त्वया लक्ष्मण यथावत् उक्तम्। एषा या दुःखव्यथा सर्वकर्मविघातिनी, सा मया परित्यक्ता; त्वदीयं वीर्येण निष्कलङ्कं उत्साहं प्रोत्साहयामि। तव यथोक्तं शरदृतुम् प्रतीक्षिष्ये; सुग्रीवस्य च नदीनां च प्रसादं याचिष्ये। कृतज्ञता वीरस्य बन्धनम्; अकृतज्ञता च प्रतिकृत्यविमुखता च सतां मनांसि नाशयतः।’’ इति। एवं विचार्य, लक्ष्मणः कृताञ्जलिः तानि वचनानि पूजयन्, रामं प्रत्यभाषत—स्वमङ्गलचिन्तनं प्रकाशयन्। ‘‘राजन्, यत् त्वं कामयसे, तत् शीघ्रं साध्यं भविष्यति; वानरः यथोक्तं करिष्यति। शरदृतुम् प्रतीक्षस्व, एतद् वर्षं सहस्व, शत्रुविनाशाय दृढः भव। क्रोधं निगृह्य, शरदृतुम् रक्ष, चत्वारि मासानि मया सह सहस्व; सिंहसेवितेऽस्मिन् पर्वते वसन्, शत्रुनाशाय युक्तिं चिन्तय।’’ इति। शृणु इदानीं अष्टाविंशतितमं सर्गं—श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे किष्किन्धाकाण्डे अष्टाविंशः सर्गः। ततः वालिनं निहत्य, सुग्रीवं स्थापयित्वा, रामः माल्यवत्पर्वतस्य शैले निवसन् लक्ष्मणं इदं वचनम् अब्रवीत्—‘‘इदानीं कालः प्राप्तः, अद्य वर्षाकालः आगतः; पश्य, मेघैः पर्वतसन्निभैः आकाशः आच्छादितः। नवमासं सूर्यरश्मीन् गर्भीकृत्य आकाशः, समुद्ररसं पीत्वा, वर्षामृतं प्रसूते। सूर्यः मेघपङ्क्तिपद्धतिभिः आकाशं आरोहन्, कुटजार्जुनमालाभिः अलङ्कृतः शोभेत। रक्तपीतसन्ध्याभासैः, मेघच्छिद्रैः स्फटिकप्रभैः, आकाशः इव व्रणपटैः आवृतः दृश्यते। मन्दसुगन्धिवायुभिः, सन्ध्याचन्दनरागेण, मेघपाण्डुराभिः, आकाशः विरहिणः प्रियतमा इव प्रकाशते। भूमिः तापेन दग्धा, इदानीं तृणजलसिक्तया, शोकाभिभूता स्त्रीव इव शोचति। मेघोदरात् मुक्ताः वाताः, कर्पूरपत्रशीतलाः, केतकगन्धिनः, हस्तेन पीतुम् इच्छेयुः। पश्य, अयं पर्वतः, कुसुमितैः अर्जुनैः, केतकगन्धैः, निर्झरैः स्नातः, सुग्रीवः प्रशमितः अभिषिक्त इव। पर्वताः, कृष्णमेघत्वचः, निर्झरयज्ञोपवीतैः अलङ्कृताः, गुहावातैः वेदपाठिनः ऋत्विजः इव स्फुरन्ति। विद्युत्प्रहारैः सुवर्णदण्डैः आहतः, गर्जितनिर्घोषेण कम्पमानः, आकाशः पीडितः इव दृश्यते। मेघमण्डलेषु स्फुरन्त्या विद्युत् मम दृष्टौ, रावणाङ्कगतया तपस्विन्या सीतया तुल्यते। दिशः, पूर्वं प्रियदर्शनीः, इदानीं मेघलेपिताः, चन्द्रताराहीनाः, अवरुद्धाः इव। सौमित्रे, पश्य, पर्वतपृष्ठेषु कुटजाः प्रसूनिताः—केचन अश्रुपूरिताः वर्षकामिनः, मम शोकस्नेहौ जागरयन्ति। अद्य रजः प्रशान्तम्, वातः मन्दः, तापः निवृत्तः; नृपाणां यात्राः स्थगिताः, पथिकाः स्वगृहेषु प्रतिनिवर्तन्ते। चक्रवाकाः सरःप्रयाणोत्सुकाः, दम्पतीभिः सह, निर्गच्छन्ति; वर्षवृष्टिप्लुतपथे रथयात्रा न दृश्यते। आकाशः, क्वचित् मेघैः, क्वचित् पर्वतैः, क्वचित् प्रकाशैः, क्वचित् तमसैः, महोदधिस्थलमिव विभाति। पर्वतानुगाः निर्झराः, सर्जकदम्बपुष्पसम्भिन्नाः, लोहितशिलारागेण रञ्जिताः, मयूरनिःस्वनैः सह शीघ्रं प्रवहन्ति। पक्कजम्बुफलानि, मधुरससमृद्धानि, भ्रमरसंघैः सेव्यमानानि; वातच्युतानि, विविधानि, पूर्णपक्वानि आम्राणि भूमौ पतन्ति। मेघाः, विद्युत्पटाकाभिः, क्रौञ्चमालाभिः, पर्वतशिखरप्रतीकाश्च, गर्जनघोषेण मदोन्मत्तगजाः युद्धोत्सुकाः इव गर्जन्ति। वनानि, तृणवनानि वर्षवारिणा सिक्तानि, नृत्यप्रारम्भेण मयूरैः, दिवसेषु वर्षरहितेषु, अधिकं शोभन्ते। मेघाः, जलभारगौरवात्, क्रौञ्चनादैः, महतीषु शिखरेषु पुनःपुनः विश्रम्य, गच्छन्ति। क्रौञ्चपङ्क्तिः, मेघगमनोत्सुकाः, प्रमुदिताः, श्वेतपद्ममालावद्, वातनुनीता, आकाशे शोभते। भूमिः, नवदर्भसंपुटैः, इन्द्रगोपलोहितैः, हरितच्छायायुक्ता, लाक्षारसवस्त्रधारिणी स्त्रीव, शुकशुक्लरागस्पृष्टा, विराजते। केशवः शनैः निद्रामुपैति; नदी शीघ्रं समुद्रं प्रति धावति; प्रमुदितः क्रौञ्चः मेघं प्रति योजयति; कामिनी, कामसिद्ध्या, प्रियं प्रति गच्छति। वनान्तेषु मयूराः रम्यं नृत्यन्ति; कदम्बाः शाखाभिः पुष्पिताः; वृषभाः गोभिः सहोत्सुकाः उत्तिष्ठन्ति; भूमिः सस्यश्रियं वहन्ती शोभते। नद्यः, मेघाः, मदोन्मत्तगजाः, वनान्तानि—प्रवाहन्ति, वर्षन्ति, गर्जन्ति, शोभन्ते; चिन्तयन्ति, नृत्यन्ति, विश्रामन्ति; मयूरवानराः, प्रियवियोगेन, विरहिताः तिष्ठन्ति। वर्षावृष्टिपीडिताः, कदम्बशाखासु लीनाः, षड्गुणाः (मधुपाः), नवपुष्पमधु शीघ्रं पीत्वा, शनैः मदमुत्सृजन्ति। जम्बुशाखाः, बहुपक्वफलभारिता, रक्तचूर्णराशिप्रतीका, मधुरससमृद्धाः, षड्गुणसंघैः अपाय्यमानाः, विशेषतः विलसन्ति। मेघाः, विद्युत्पटाकाभिः भूषिताः, गम्भीरनिनादैः गर्जन्तः, युद्धोत्सुकगजाः इव शोभन्ते। महागजः, पर्वतवनमार्गेण गच्छन्, मेघगर्जितं श्रुत्वा, युद्धोत्सुकः सन्, प्रतिध्वनिभयात्, मदेन निवर्तते। एवं रामः, लक्ष्मणेन सह, माल्यवत्पर्वते वर्षाकालस्य सौन्दर्यं, प्रकृतेः विकारं, स्वप्रत्याशां च अन्वभवन्।