सौमित्रे, अहं तव शिथिलां शक्तिं पुनः प्रबोधयिष्यामि, यथा सम्यक् काले अग्निं छन्नमिव भस्मना उज्ज्वलैः हविभिः प्रज्वालयेत्। लक्ष्मणस्य हितं शुभं वाक्यं सम्मान्य राघवः प्रियस्य सखायै स्निग्धं वचनं प्राह। यद् भक्तेन स्नेहेन हितकाम्येन सत्यम् वीर्यसम्पन्नेन वक्तव्यम्, तत् त्वया लक्ष्मण यथावत् उक्तम्। एषोऽयं शोको यः सर्वकार्याणि बाधते, त्यक्तः मया; त्वदीयं अद्य अपि अक्षीणं वीर्यं कर्मसु प्रवर्तयामि। अहं यथावत् त्वया उपदिष्टम्, शरदृतुम् प्रतीक्ष्ये, सुग्रीवस्य च नदीनां च प्रसादं याचिष्ये। वीरः कृतज्ञतया बद्धः भवति; अकृतज्ञता च प्रत्युपकारस्य च व्यतिक्रमः साधूनां चेतांसि नाशयति। इति चिन्तयित्वा लक्ष्मणः कृताञ्जलिः राघवस्य वचांसि पूजयन् स्वस्य शुभमिच्छां प्रकाशयन् उवाच—"यत् त्वया अभिलषितं तत् शीघ्रं सम्पद्यते, राजन्; कपिः यथा उक्तं तव तथा करिष्यति। त्वं शरदृतुम् प्रतीक्षस्व, एतद् वर्षं सह मया सहनं कुरु, शत्रुनिग्रहे धैर्यं धारय। क्रोधं निगृह्य, शरदृतुम् रक्ष, चत्वारि मासानि मया सह सहस्व; अस्मिन्सिंहसंकुले शैले वसन् शत्रुविनाशाय आत्मानं योजय।" शृणु, इदानीं वाल्मीकि-रामायणे, किष्किन्धाकाण्डे, अष्टाविंशः सर्ग आरभ्यते। ततो वालिनं हत्वा सुग्रीवम् अभिषिच्य, रामः माल्यवत्पर्वतस्य शैले निवसन् लक्ष्मणं इदं वचनमुवाच। "इदानीं स कालः उपस्थितः, वर्षारम्भः अद्य प्राप्तः; पश्य, गगनं महता मेघसमूहैः पर्वतैः इव आच्छन्नम्। नवमासान् सूर्यरश्मीः गर्भीकृत्य, इदानीं गगनं सागरसारं पीत्वा वर्षरसम् जनयति। सूर्यः मेघमालाभिः अलङ्कृतं गगनं आरोहन् कुटज-अर्जुनमालाभिः स्वं भूषयेत्।" "रक्त-पीत-रश्मिभिः संध्यारागोद्भवैर्, मेघपट्टच्छिद्रैः शोभमानम् गगनं विवर्णपट्टैः आहतव्रणमिव दृश्यते। शीतलसुरभिवातैः मंदं निष्वसन्तं, संध्याचन्दनरागेण लिप्तं, मेघाभिः विवर्णीकृतं गगनं कामार्तात्मन इव शोभते।" "इयं भूमिः, तीव्रतापेन दग्धा, वर्षजलैः सिक्तवती, दुःखितया स्त्रियैव रुदतीव दृश्यते। वायवः मेघोदरात् मुक्ताः, कर्पूरपत्रशीतलाः, केतकगन्धिनः, हस्तयोः पीत्वा सुखदा भवन्ति।" "एष पर्वतः, अर्जुनपुष्पैः सुरभितः, केतकगन्धेन पूरितः, प्रवाहैः स्नातः, सुग्रीव इव शान्तः अभिषिक्तश्च शोभते। पर्वताः श्याममेघचर्मवसानाः, प्रवाहयज्ञोपवीतवतः, गुहासु वातैः पूरिताः, ऋत्विज इव वेदघोषं कुर्वन्ति।" "गगनं, सुवर्णविद्युत्प्रहारैः इव ताडितम्, अन्तः गर्जितैः कम्पितम्, पीडितमिव कम्पते। विद्युत् तिमिरमेघेषु स्फुरन्ती, मे सिता तपस्विनी रावणाङ्कगतां सीतामिव दृश्यते।" "दिशः, पूर्वं कामिनां प्रियाः, इदानीं मेघैः लिप्ताः, चन्द्रताराविहीनाः, निरुद्धाः। सौमित्रे, पर्वतपृष्ठेषु कुटजवृक्षा विकसन्ति; केचन अश्रुभिः सिक्ताः, वृष्टिकामाः, मम दुःखमिव कामं च स्फुरन्ति।" "अद्य धूलिः उपशान्ता, वातः सौम्यः, तापः निवृत्तः; नृपाणां यात्राः स्थगिताः, पन्थानः स्वगृहं प्रतिनिवर्तन्ते। चक्रवाकाः सरः प्रति गच्छन्तः, दम्पती संयोगं प्राप्य, वृष्टिप्लावितेषु पन्थासु रथाः न गच्छन्ति।" "गगनं, क्वचित् मेघैः विततम्, क्वचित् प्रकाशम्, क्वचित् पर्वतैः छन्नम्, महोदधिस्थलमिव शान्तम् दृश्यते। पर्वतानुगता प्रवाहाः, सर्ज-कदम्बपुष्पैः मिश्रिताः, रक्तमृद्भिः रञ्जिताः, शिघ्रं वहन्ति, मयूरकूजनानुगमाः।" "पक्वजम्बूफलानि, मधुरससमृद्धानि, भ्रमरैः सञ्चरितानि, आस्वाद्यन्ते; वातचालितानि विविधवर्णानि पूर्णपक्वानि आम्रफलानि भूमौ पतन्ति।" "मेघाः विद्युत्पताकाभिः भूषिताः, वलाकामालाभिः अलङ्कृताः, गिरिशिखररूपिणः, गर्जन्ति मदोन्मत्तगजाः इव युद्धाय स्थिताः।" "वनानि, वर्षजलैः सिक्तानि, मयूरनर्तनारम्भेण स्फुटानि, मध्याह्ने वृष्टिपरिसमाप्तौ अधिकं शोभन्ते। मेघाः जलभारार्दिताः, बककूजनैः निनदमानाः, शैलशिखराणि विश्रान्त्वा पुनः प्रयान्ति।" "वलाकामाला, मेघान् प्रति गन्तुम् उत्सुकाः, प्रहृष्टाः, श्वेतपद्ममालामिव वातेन चलिता, द्युतिमन्तं गगनं शोभयन्ति।" "भूमिः, नवपल्लवैः हरितैः, इन्द्रगोपैः रक्तैः, शुकपाण्डुरैः स्पृष्टा, लाक्षारसदूषितशाटीव स्त्री शोभते।" "कृष्णः केशवः शनैः निद्राम् उपगच्छति; नदी शीघ्रं सागरे प्रवहति; हृष्टः बकः मेघं प्रति गच्छति; प्रियतमा कामार्ता प्रियं प्रति याति।" "वनान्तेषु मयूराः नृत्यन्ति; कदम्बवृक्षाः विकसिताः; वृषाः गवां समागमाय उत्थिताः; भूमिः शस्यशालिनी शोभते।" "नद्यः वहन्ति, मेघाः वर्षन्ति, मदोन्मत्ता गजाः गर्जन्ति, वनान्ताः शोभन्ते; ते चिन्तयन्ति, नृत्यन्ति, विश्राम्यन्ति—यदा मयूरकपयः प्रियविरहिणः शोचन्ति।" "वर्षधाराभिः ताडिताः, कदम्बशाखासु लीनाः षड्गुणाः (भ्रमराः), नवपुष्पमधु शीघ्रं संहृत्य शनैः मदमुत्सृजन्ति।" "जम्बुवृक्षशाखाः, अतिविपुलपक्वफलसंयुक्ताः, रक्तचूर्णपुञ्जमिव, मधुरससमृद्धाः, षड्गुणैः पिब्यमानाः, विशिष्यन्ते।" "मेघरूपाणि, विद्युत्पताकाभिः भूषितानि, घोरगर्जितनिनादैः स्फुटानि, युद्धोत्सुकगजाः इव शोभन्ते।" एवं रामः सौमित्रये शरदृतुम् आगतम्, वर्षारम्भस्य सौन्दर्यं, पृथिव्याः परिवर्तनानि, स्वस्य मनसि स्थितं दुःखं च सख्ये प्रकाशयन्, शत्रुनिग्रहाय धैर्ये स्थितः, सुग्रीवस्य सहाय्यं प्रतीक्षमानः, माल्यवच्छैले वसन्, समयस्य अनुकूल्यं विचिन्तयन् अवसत्।