रात्रौ शोकग्रस्तः रामः शय्यायाम् अधिशयानः दुःखेन च अश्रुभिः च अभिभूतः निद्रां न प्राप्नोत्। तस्यैव दुःखस्य भागी लक्ष्मणः, शोकसंतप्तं काकुत्स्थम् सान्त्वनवाक्यैः समाश्वासयन् अभ्यधावत्। ‘‘अलम्, वीर! तव विषादेन; न शोचितव्यं। यः शोचति, तस्य सर्वे प्रयत्नाः विफलाः भवन्ति, यथा त्वं जानासि। त्वं कर्मनिष्ठः असि, देवभक्तः, सत्यनिष्ठः, धर्मपरायणः, दृढसंकल्पः च राघव। संकल्पविहीनः जनः शत्रुं न जयेत्, तस्य राक्षसस्य विशेषतः। त्वं तं मायाविनं युद्धे वीर्येण हन्तुं समर्थः असि। दुःखं समूलं निष्कृत्य संकल्पं बलय; ततः तं राक्षसं सह कुलैः नाशयितुं शक्यसि। काकुत्स्थ! त्वं समुद्रवनगिरिसहितां पृथिवीं अपि उल्कायितुं समर्थः असि; रावणस्य किं पुनः? शरदृतुं प्रतीक्षस्व; वर्षाकालः अधुनागतः। तदा त्वं रावणं सह राज्येन अनुयायिभिः च हन्ता। तव सुप्तं वीर्यं प्रज्वालयिष्यामि, यथा भस्माच्छन्नं अग्निं यथाकाले उज्ज्वलैः हविः प्रज्वलयेत्।’’ लक्ष्मणस्य हितमङ्गलवाक्यं श्रुत्वा, राघवः प्रियसखायै स्निग्धं वचनं उवाच। ‘‘यद् भक्तः, स्निग्धः, हितैषी, सत्यवीर्यसम्पन्नः वक्तव्यं, तत् त्वया, लक्ष्मण, उक्तं। दुःखं यः सर्वं प्रयत्नं बाधते, तद् त्यक्तम्; तव अक्षीणं वीर्यं कर्मसु उत्साहयामि। यथा त्वया उक्तं, शरदृतुं प्रतीक्ष्य सुग्रीवस्य च नदीनाम् च अनुग्रहम् याचिष्ये। वीरः उपकारस्य प्रतिदानबद्धः; कृतघ्नता प्रतिदानविप्रत्ययः च साधूनां मनः नाशयतः।’’ इति चिन्तयन् लक्ष्मणः, अञ्जलिं कृत्वा, तानि वचनानि पूजयन्, स्वमङ्गलसंकल्पं रामाय दर्शयन् उवाच। ‘‘यद् इच्छसि, तत् शीघ्रं साध्यं भविष्यति, राजन्; कपिः यथा त्वया उक्तं, तथा करिष्यति। शरदृतुं प्रतीक्षस्व, वर्षं सहनं कुरु, शत्रुनिग्रहे दृढः भव। क्रोधं निगृह्य, शरदृतुं रक्ष, चत्वारः मासाः मया सह सहनं कुरु; सिंहसेविते अस्मिन् पर्वते वासं कुरु, शत्रुनाशाय यत्नं कुरु।’’ इति। शृणु, अधुना अष्टाविंशतितमं सर्गं। श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे किष्किन्धाकाण्डे अष्टाविंशः सर्गः। ततः वालिं हत्वा सुग्रीवं स्थापयित्वा, रामः माल्यवत्पर्वतस्य शिखरे निवसन् लक्ष्मणं उवाच। ‘‘समीपं कालः आगतः, वर्षाकालः अद्य आगतः; पश्य, आकाशः मेघैः पर्वतसन्निभैः आच्छादितः। नवमासान् सूर्यरश्मिं गर्भवत् धारयित्वा, आकाशः समुद्ररसं पीत्वा वर्षामृतं जनयति। सूर्यः मेघपङ्क्तिसोपानैः आकाशम् आरोह्य, कुटजार्जुनमाल्यैः अलङ्कृतः भवेत्। सन्ध्याभासोत्पन्नैः रक्तश्वेतपट्टैः, मेघच्छन्नता उज्ज्वलव्रणैः, आकाशः तिरस्कृतव्रणितः इव दृश्यते। शीतमन्दवातः सन्ध्याचन्दनरञ्जितः, मेघैः श्वेतः, आकाशः कामार्तात्मा इव प्रकाशते। भूमिः, तापेन संतप्तः, अब्धेन स्नातः, शोकार्ता स्त्रीव विलपन्ती इव दृश्यते। मेघोदरेभ्यः मुक्तः वातः, कर्पूरपत्रशीतः, केतकसुगन्धः, हस्तेन पीतुम् योग्यः। पर्वतः, पूर्णार्जुनपुष्पः, केतकगन्धयुक्तः, प्रवाहैः स्नातः, सुग्रीवः शान्तः अभिषिक्तः इव। पर्वताः, कृष्णमेघचर्मधारिणः, प्रवाहयज्ञोपवीतपुष्पमाल्याः, गुहावायुसंयुक्ताः, ऋत्विजः वेदमन्त्रपाठकाः इव। आकाशः, सुवर्णविद्युत्प्रहारैः शूलितः, गर्जनैः कम्पितः, पीडितः इव कम्पते। विद्युत्, श्याममेघेषु दीप्तिः, सीता तपस्विनी रावणाङ्के कम्पमाना इव मे दृश्यते। दिशाः, यौवनप्रियाः, मेघलिप्ताः, चन्द्रतारारहिताः, अवरुद्धाः। सौमित्रे, पर्वतपृष्ठे कुटजपुष्पाणि पश्य; केचित् अश्रुक्षिप्ताः, वर्षकामाः, मम दुःखकामनां ज्वालयन्ति इव। अद्य रजः शान्तम्, वातः मन्दः, तापः शमितः; राजमार्गाः स्थगिताः, यात्री स्वदेशं प्रत्यागच्छन्ति। चक्रवाकाः, सरोवरगृहगमनलोलुपाः, दम्पत्यः सह गच्छन्ति; वर्षवृष्टमार्गेषु रथयात्रा न दृश्यते। आकाशः, मेघैः किञ्चित् उज्ज्वलः, किञ्चित् श्यामः, पर्वतैः आच्छन्नः, महाब्धिस्थिरशान्ततलम् इव। पर्वतनदीः, सर्जकदम्बपुष्पैः मिश्रिताः, रञ्जितमणिरक्ताः, शीघ्रं प्रवहन्ति, मयूरनिनादैः सह। पक्वं जम्बुफलम्, रसपूर्णम्, मधुमक्षिकासंकुलम्, आस्वाद्यते; वातचालितानि विविधवर्णानि पूर्णपक्वानि आम्राणि भूमौ पतन्ति। मेघाः, विद्युत्पताकाभिः, बकपङ्क्तिमाल्यैः, महापर्वतशिखराणि इव, गर्जन्ति, मदोन्मत्तमहागजाः युद्धाय स्थिताः इव। वनानि, वर्षोदकसिक्ततृणानि, मयूरनृत्यप्रारम्भयुक्तानि, वर्षमुक्तसन्ध्यायाम् अधिकं शोभन्ते। मेघाः, जलभारयुक्ताः, बकनिनादैः प्रतिध्वनिताः, महापर्वतशिखरेषु विश्रान्त्वा पुनः पुनः गच्छन्ति।