रामः स्वप्रियायाः, जीवनादपि प्रियायाः, स्मरणं कृत्वा, विशेषतः चन्द्रोदयं दृष्ट्वा, दुःखस्यान्तःकरणे नितराम् निमग्नः अभवत्। तस्य रात्रौ शयाने दुःखबाष्पसम्भृतचित्तस्य निद्रा न प्रवर्तते स्म। तस्य दुःखं सहन्वान् लक्ष्मणः, तं शोकसागरं निमग्नं काकुत्स्थं, प्रशमवचनैः सान्त्वयामास। "अलम्, वीर, तव शोकस्य; शोकं मा कुरु। शोकग्रस्तस्य सर्वे प्रयासाः विफलाः भवन्ति, यथा त्वं जानासि। त्वं कर्मनिष्ठः, देवभक्तः, सत्यधृतिः, धर्मनिष्ठः, निश्चलः च राघवः। निश्चयविहीनः जनः शत्रुं जेतुं न शक्नोति, विशेषतः तं राक्षसं; त्वं तस्य मायाविनः युद्धे वधाय समर्थः। शोकं समूलं उन्मूल्य, निश्चयं दृढं कुरु; ततः त्वं तं राक्षसं सपरिवारं विनष्टुं समर्थः। काकुत्स्थ, त्वं समुद्रवनगिरिसंयुक्तां पृथिवीं अपि उल्टयितुं समर्थः; किं तु रावणस्य। शरदृतुं प्रतीक्षस्व; वर्षाकालः आगतः। ततः त्वं रावणं ससैन्यं सपरिवारं हन्तासि। अहं तव सुप्तशक्तिं जागारयिष्यामि, यथा भस्माच्छन्नं अग्निं समये शुभैः हविषा प्रज्वालयन्ति।" लक्ष्मणस्य हितैः शुभैः वचनेषु सम्मानं कृत्वा, राघवः प्रियसखायै स्निग्धं वचनं प्राह। "यत् भक्तः, स्निग्धः, हितैषी, सत्यपराक्रमी वक्तव्यम्, तत् त्वया उक्तं, लक्ष्मण। यः शोकः सर्वप्रयासान् बाधते, सः त्यक्तः; तव अपरिहीणं वीर्यं कर्मणि प्रोत्साहयामि। शरदृतुं प्रतीक्ष्य, यथा त्वया उक्तम्, सुग्रीवस्य च नदीनां च अनुग्रहं याचितुं चेष्टिष्ये। वीरः उपकारस्य प्रतिफलनं कर्तुं बाध्यते; कृतघ्नता प्रतिफलं च साधूनां मनः नाशयति।" एवं विचारयन् लक्ष्मणः, अञ्जलिं कृत्वा, तानि वचनानि सम्मान्य, रामाय स्वशुभं अभिप्रायं प्रकटयामास। "यद् इच्छसि, तत् शीघ्रं सम्पद्यते, राजन्; कपिः यथा त्वं उक्तवान्, तथा करिष्यति। शरदृतुं प्रतीक्षस्व, वर्षं सहन्वन्, शत्रुविनाशाय दृढः भव।" "क्रोधं निगृह्य, शरदृतुं रक्ष, चत्वारः मासान् मया सह सहन्वन्, सिंहसेविते गिरेः शिखरे स्थित्वा, शत्रुविनाशाय यत्नं कुरु।" एतदनन्तरं, कीष्किन्धाकाण्डस्य अष्टाविंशतितमं सर्गं शृणु। वाल्मीकिरामायणे, कीष्किन्धाकाण्डे, अष्टाविंशः सर्गः इति। ततः वालिं हत्वा सुग्रीवं स्थापयित्वा, रामः माल्यवद्गिरिशिखरे निवसन्, लक्ष्मणं सम्बोधयामास। "समीपं कालः प्राप्तः, वर्षाकालः अद्य आगतः; पश्य, आकाशं मेघैः पर्वतसन्निभैः आच्छादितम्।" "आकाशः नवमासान् सूर्यरश्मिं गर्भवत् धारयित्वा, समुद्रसारं पीत्वा, वर्षामृतं जनयति। सूर्यः मेघपङ्क्तिसोपानैः आकाशं आरोह्य, कुटजार्जुनपुष्पमालया अलङ्कृतः तिष्ठेत्।" "रक्तपीतपार्श्वरेखा, सन्ध्याभासोत्पन्ना, मेघावरणे चमकमानं, आकाशं व्रणपट्टितमिव दृश्यते।" "मन्दसुवासितवायुभिः, सन्ध्याचन्दनरञ्जितैः, मेघैः श्वेतैः, आकाशं कामातुरात्मनिव स्फुरति।" "भूमिः, तप्ततया दुःखिता, अद्य ताजलेन सिक्तवती, शोकार्ता स्त्रीव विलपन्तीव दृश्यते।" "मेघनाभेभ्यः मुक्ताः वाताः, कर्पूरपत्रसमानशीतलाः, केतकसुगन्धिताः, हस्तपुटैः पीतुम् इच्छेयुः।" "पश्य, पर्वतः, अञ्जनवृक्षैः पूर्णः, केतकसुगन्धितः, निर्झरैः स्नातः, सुग्रीवः शान्तः अभिषिक्तः इव।" "पर्वताः, कृष्णमेघत्वचाः, निर्झरमालावुपवीताः, गुफासु वातसम्पूर्णाः, वेदपाठिनः ऋत्विजः इव।" "आकाशं, सुवर्णविद्युत्प्रहारैः, गर्जनैः अन्तः कम्पितम्, शूलघातितमिव कम्पते।" "विद्युत्, कृष्णमेघेषु चमचमायमानम्, सीताम् तपस्विनीं रावणाङ्के कम्पमानामिव मे पश्यामि।" "दिशः, पूर्वं प्रेमिणां प्रियाः, अद्य मेघैः लिप्ताः, चन्द्रतारारहिताः, अवरुद्धाः इव।" "सौमित्रे, पर्वतशिखरेषु, कुटजवृक्षाः पुष्पिताः; केचन अश्रुपूरिताः, वर्षकामनया व्याकुलाः, मम शोककामनां प्रज्वलयन्ति।" "अद्य रजः शान्तम्, वातः मन्दः, तापः शमितः; राज्ञां यात्रा स्थगिता, यात्रिकाः स्वदेशं प्रत्यागच्छन्ति।" "चक्रवाकपक्षिणः, सरोवरवासाय उत्सुकाः, सख्यः सह संगताः, निर्झरमार्गे गच्छन्ति; वर्षसिक्तमार्गे रथयात्रा न भवति।" "आकाशं, मेघैः छिन्नम्, केचित् उज्ज्वलम्, केचित् कृष्णम्; केचन पर्वतैः आवृतम्, महोदधिसमशान्तम् इव।" "पर्वतानिर्झराः, सर्जकदम्बपुष्पैः मिश्रिताः, रञ्जितमणिभिः रक्तवर्णाः, शीघ्रं प्रवहन्ति, मयूरनादानुगृहीताः।" "पक्वजम्बुफलम्, मधुररसयुक्तम्, मधुमक्षिकाभिः आकृष्टम्, उत्सुकैः उपभुज्यते; वातचालितानि, विविधवर्णानि, पूर्णपक्वानि आम्राणि भूमौ पतन्ति।" "मेघाः, विद्युत्पताकाभिः, बकपङ्क्तिमालाभिः अलङ्कृताः, महापर्वतशिखराणि इव, गर्जनैः मदोन्मत्तमहागजैः युद्धाय स्थितैः निनादन्ति।" "वनानि, वर्षजलसिक्ततृणानि, मयूरनृत्यप्रारम्भैः पूर्णानि, वर्षमेघविरहिते अपराह्णे अधिकं शोभन्ति।" एवं रामः लक्ष्मणं प्रति वर्षाकालस्य सौन्दर्यं, दुःखं, प्रतिक्षां च प्रकटयन्, शरदृतुं प्रतीक्षमानः, सीतायाः पुनरागमनाय, शत्रुविनाशाय च, दृढनिश्चयः अभवत्।