माल्यवतः शिखरे रमणीयं समृद्धं च गिरिं निवसन् अपि रामः तत्र सुखं नोपलभते स्म। कारणं हि, प्राणादपि प्रिया भार्या स्मृत्या, विशेषतः उदिते चन्द्रमसि, तस्य मनसि दुःखस्य प्रभवः अभवत्। रात्रौ शयाने तस्मिन् शोकाभिभूतचित्ते, अश्रुपातेन च, निद्रा न सम्प्राप्ता। लक्ष्मणः अपि तेनैव शोकसागरं अनुभूतवान्, दुःखेन सदा निमग्नं काकुत्स्थं सांत्वनजनकानि वचनानि उवाच। "अलम्, वीर, तव दुःखेन; नैव त्वं शोचितुमर्हसि। यः शोचति, तस्य सर्वे प्रयासा विफलाः भवन्ति—एतत् त्वं जानासि। अस्मिन् लोके कर्मनिष्ठः, देवभक्तः, सत्यपरः, धर्मनिष्ठः, दृढसंकल्पश्च त्वं, राघव। संकल्पविहीनः जनः शत्रुं न विजेतुमर्हति, विशेषतः तं राक्षसं। त्वं तु युद्धे मायाविनं तं शत्रुं पराक्रमात् हन्तुं समर्थः। दुःखं विसृज्य, संकल्पं दृढीकुरु; तदा त्वं तं राक्षसं सपरिवारं नाशयितुं शक्ष्यसि। काकुत्स्थ, त्वं समुद्रवनगिरिसहितां पृथिवीं अपि उल्टयितुं समर्थः—किं पुनः तेन रावणेन? शरदृतुम् प्रतीक्षस्व; वर्षाकालः सम्प्राप्तः। तदा त्वं रावणं सपरिवारं राज्येन सह हन्ता। अहं तव सुप्तं तेजः सम्यक् समये हविषा छन्नं वह्निमिव प्रज्वालयिष्यामि।" लक्ष्मणस्य हितानि शुभानि च वचनानि श्रुत्वा, राघवः प्रियाय सखाय स्निग्धं प्रत्युवाच—"यद् भक्तेन स्नेहितेन हितकाम्येन सत्यपराक्रमेण वक्तव्यम्, तत् त्वया उक्तं, लक्ष्मण। दुःखं, यः सर्वान् प्रयासान् बाधते, मया त्यक्तम्; तव पराक्रमेण अद्यमानं तेजः प्रोत्साहयामि। तव यथोक्त्या शरदृतुम् प्रतीक्षे, सुग्रीवस्य च नद्यः च अनुग्रहम् याचिष्ये। कृतज्ञः वीरः ऋणं प्रति बद्धः भवति; अकृतज्ञता च प्रत्युपकारस्य अभावः सतां मनांसि नाशयति।" एवं चिन्तयन् लक्ष्मणः अञ्जलिं कृत्वा तानि वचनानि सम्मान्य, स्वं शुभसंकल्पं रामाय निवेदयामास—"यद् इच्छसि, राजन्, तत् शीघ्रं साध्यते; कपिः तव यथोक्तं करिष्यति। शरदृतुम् प्रतीक्षस्व, वर्षाकालं सहनं कुरु, रिपून् निगृह्य धैर्येण तिष्ठ। क्रोधं निगृह्य, शरदृतुम् पालय, मया सह चतुर्मासं सहनं कुरु; सिंहसंश्रिते अस्मिन् पर्वते वस, रिपुक्षयाय यत्नं कुरु।" शृणु अधुना अष्टाविंशतितमं सर्गं। श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे किष्किन्धाकाण्डे अष्टाविंशः सर्गः। ततः वालिनं हत्वा सुग्रीवं अभिषिच्य, रामः माल्यवतः शिखरे निवसन् लक्ष्मणं इत्येवम् उवाच—"इदानीं समयः आगतः, वर्षाकालः अद्य प्राप्तः; पश्य, मेघैः आच्छादितं नभः, पर्वतसन्निभैः। नभः, नवमासं सूर्यरश्मीं गर्भीकृत्य, समुद्ररसं पीत्वा, वर्षामृतं जनयति। सूर्यः च मेघपङ्क्तिभिः आकाशे आरोहन्, कुटज-अर्जुनमालाभिः भूषितः स्यात्। सन्ध्यायाः प्रभया जातैः रक्त-धवलपट्टैः, मेघावरणस्य च चिकुरैः, नभः इव व्रणपटैः बध्दं दृश्यते। मन्दमारुतैः सस्वरं श्वसन्, सन्ध्याचन्दनरागेण ताम्रः, मेघैः श्वेतः च, आकाशः विरहिण्या इव शोभते। भूमिः तु, तप्तस्य तापनः शमयित्वा, नवजलधाराभिः सिक्तः, शोकार्तया स्त्रिया इव रोदिति। मेघोदरनिर्गताः वायवः, कर्पूरदलशीतलाः, केतकगन्धिनः, हस्तयोः पीत्वा शक्याः। पश्य, अयं पर्वतः, कुसुमितैः अर्जुनैः, केतकगन्धैः सुरभिः, प्रवाहैः स्नातः, सुग्रीवः इव शमितः, अभिषिक्तः च। पर्वताः, कृष्णमेघचर्मपरिधानाः, प्रवाहयज्ञोपवीतविभूषिताः, गुहासु वातपूर्णाः, ऋत्विजः इव वेदमन्त्रं जपन्ति। आकाशः, सुवर्णविद्युल्लताभिः ताडितः, गर्जितेन च निनादितः, पीडितः इव कम्पते। विद्युत्, श्याममेघेषु स्फुरन्ती, रावणाङ्कगतां तापसीं सीतामिव कम्पमानां दर्शयति। दिशः, पूर्वं प्रियाः स्नेहिनां, इदानीं मेघैः लिप्ताः, चन्द्रतारकाभ्यां रहिताः, अवरुद्धाः। सौमित्रे, पर्वतशिखरेषु कुटजाः प्रस्फुटिताः—केचित् अश्रुभिः सिक्ताः, वर्षाकाङ्क्षया विरहिण्यः इव, मम शोकं रतिं च प्रज्वालयन्ति। अद्य रजः प्रशमितम्, वातः मन्दः, तापः शान्तः; राज्ञां यात्राः स्थगिताः, पथि यात्री गृहान् प्रत्यागच्छन्ति। चक्रवाकाः, तीरगृहगमनलुब्धाः, स्वजनैः सह युक्ताः, निर्गच्छन्ति; वार्षिकैः वृष्टिप्लुताः पन्थानः, रथयात्रा न दृश्यते। नभः, क्वचित् मेघैः छिन्नम्, क्वचित् दीप्तम्, क्वचित् श्यामम्; पर्वतैः आच्छन्नम्, महोदधिस्थलवत् शान्तम् इव दृश्यते। पर्वतानुगता प्रवाहाः, सर्ज-कदम्बपुष्पैः सिक्ताः, रक्तमृद्भिः रञ्जिताः, शीघ्रं वहन्ति, मयूरनादैः सह। पक्काः जम्बवः, मधुरससमृद्धाः, भ्रमरैः आवृताः, आस्वाद्यन्ते; वातचालिताः, विविधवर्णाः, पूर्णपक्वाः आम्रफलानि भूमौ पतन्ति। मेघाः, विद्युत्पताकाभिः, बकश्रेणीमालाभिः भूषिताः, पर्वतशिखरप्रख्याः, गर्जन्तः, मदोन्मत्तगजाः इव युद्धाय स्थिताः।" एवं रामः लक्ष्मणेन सह शोकं निगृह्य, वर्षाकालस्य सौन्दर्यं, पर्यावरणस्य परिवर्तनं च अवलोकयन्, शरदृतुकालस्य प्रतीक्षां चकार।